Xử Lý Cảm Giác Và Khó Khăn Xử Lý Cảm Giác Ở Rối Loạn Tâm Thần

Trong thực hành lâm sàng, không hiếm gặp những cá nhân mắc rối loạn tâm thần mô tả rằng họ gặp khó khăn khi tiếp nhận và phản ứng với các kích thích giác quan như âm thanh, ánh sáng hoặc mùi. Những trải nghiệm này thường được biểu hiện dưới dạng tiếp nhận cảm giác thấp, nhạy cảm quá mức, hoặc xu hướng né tránh môi trường giàu kích thích.

Hiểu đúng về xử lý cảm giác vì thế không chỉ mang ý nghĩa lý thuyết, mà còn liên quan trực tiếp đến cách nhìn nhận và hỗ trợ người gặp khó khăn tâm lý.

Xử lý cảm giác là gì?

Năm 1997, Winnie Dunn đề xuất Mô hình Xử lý Cảm giác. Mô hình này dựa trên hai trục liên tục: trục ngưỡng thần kinh và trục phản ứng hành vi. Ngưỡng thần kinh dao động từ thấp đến cao: người có ngưỡng thần kinh thấp dễ bị kích hoạt bởi các kích thích cường độ thấp; trong khi người có ngưỡng thần kinh cao cần các kích thích có cường độ mạnh hơn mới có thể gây ra phản ứng thần kinh tương tự.

Song song với trục ngưỡng thần kinh, Dunn mô tả một trục thứ hai là phản ứng hành vi. Trục này trải dài từ phản ứng thụ động/phù hợp đến phản ứng chủ động/đối kháng với kích thích. Nói cách khác, khi tiếp nhận thông tin cảm giác, cá nhân có thể để kích thích “diễn ra” theo mức ngưỡng thần kinh của mình, hoặc chủ động điều chỉnh, kiểm soát, thậm chí hạn chế nguồn kích thích đó.

Sự tương tác giữa ngưỡng thần kinh và phản ứng hành vi tạo nên bốn nhóm được gọi là các kiểu xử lý cảm giác, bao gồm:

• Tiếp nhận cảm giác thấp (low registration)
• Tìm kiếm cảm giác (sensory seeking)
• Nhạy cảm cảm giác (sensory sensitivity)
• Né tránh cảm giác (sensory avoiding)

Mô hình này ban đầu được ứng dụng rộng rãi trong hoạt động can thiệp, đặc biệt trong bối cảnh rối loạn phát triển thần kinh. Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là liệu những đặc điểm xử lý cảm giác này có chỉ giới hạn trong một nhóm chẩn đoán nhất định?

>> Tham khảo: Tổng Quan Về Sensory Profile 2 – Hồ Sơ Cảm Giác 2

Rối loạn xử lý cảm giác: Một hiện tượng xuyên chẩn đoán?

Các nhà lâm sàng ngày càng báo cáo nhiều trường hợp cá nhân gặp khó khăn trong xử lý cảm giác như một hiện tượng lâm sàng riêng biệt, độc lập. Điều này dẫn tới đề xuất về rối loạn xử lý cảm giác như một chẩn đoán độc lập trong các hệ thống phân loại.

Ngược lại, một số nhà lâm sàng khác đặt câu hỏi liệu xử lý cảm giác có thực sự là một rối loạn độc lập, hay là một dấu hiệu xuyên chẩn đoán của nhiều rối loạn (đặc biệt là các rối loạn phát triển thần kinh), hoặc đơn thuần là một phần của sự phát triển hành vi điển hình. Mối liên hệ giữa những khó khăn trong xử lý cảm giác và phổ rộng các rối loạn tâm lý ngoài nhóm rối loạn phát triển thần kinh hiện vẫn chưa được hiểu rõ.

Khó khăn trong xử lý cảm giác ở rối loạn tâm thần

Một nguồn bằng chứng đáng chú ý đến từ phân tích tổng hợp của Van den Boogert và cộng sự (2022), công bố trên Journal of Psychiatric Research. Nghiên cứu này xem xét có hệ thống các đặc điểm xử lý cảm giác ở thanh thiếu niên và người trưởng thành mắc nhiều rối loạn tâm thần khác nhau.

Kết quả cho thấy một mô hình xử lý cảm giác nhất quán và rõ rệt ở các nhóm bệnh nhân tâm thần so với nhóm chứng. Cụ thể:

• Điểm cao hơn ở tiếp nhận cảm giác thấp
• Điểm cao hơn ở nhạy cảm cảm giác
• Điểm cao hơn ở né tránh cảm giác
• Điểm thấp hơn ở tìm kiếm cảm giác

Điều này cho thấy những người mắc các rối loạn tâm thần có xu hướng vừa bỏ lỡ các thông tin cảm giác, vừa dễ bị quá tải bởi chúng, đồng thời ít tìm kiếm các kích thích mới lạ hơn so với dân số chung.

>> Tham khảo: Rối Loạn Là Gì? Phân Biệt Rối Loạn, Bệnh Và Hội Chứng Trong Tâm Lý Học

Vì sao những phát hiện này quan trọng trong thực hành lâm sàng?

Kết quả phân tích tổng hợp cho thấy khó khăn xử lý cảm giác không phải là hiện tượng cá biệt mà xuất hiện ở nhiều rối loạn tâm thần khác nhau. Nếu “tiếp nhận cảm giác” có thể liên quan đến vấn đề chú ý, và “nhạy cảm cảm giác” có thể làm tăng mức độ căng thẳng, lo âu, thì việc không đánh giá cảm giác có thể khiến nhà lâm sàng bỏ sót một cơ chế nền tảng quan trọng

Khó khăn xử lý cảm giác có thể được xem xét như:

• Một yếu tố nguy cơ tiềm tàng
• Một phần của cơ chế sinh bệnh học chung
• Hoặc yếu tố góp phần duy trì triệu chứng

Điều này mở ra một hướng tiếp cận mới: thay vì chỉ tập trung vào triệu chứng cảm xúc – hành vi, nhà chuyên môn cần xem xét cả nền tảng xử lý cảm giác.

Vì sao các nhà chuyên môn cần bổ sung kỹ năng với công cụ Hồ sơ Cảm giác?

Trong bối cảnh bằng chứng khoa học ngày càng mở rộng, năng lực đánh giá và diễn giải hồ sơ xử lý cảm giác trở nên có giá trị thực tiễn. Công cụ Hồ sơ Cảm giác không chỉ giúp nhận diện kiểu xử lý cảm giác của cá nhân, mà còn hỗ trợ xây dựng kế hoạch điều chỉnh môi trường, giảm quá tải và tối ưu hóa chức năng thích nghi.

Việc tiếp cận theo hướng này cho phép nhà chuyên môn không chỉ tập trung vào trị liệu trực tiếp, mà còn đóng vai trò huấn luyện và trao quyền. Gia đình, trường học hoặc môi trường làm việc khi được điều chỉnh phù hợp có thể trở thành một phần quan trọng của quá trình hỗ trợ.

Cách nhìn này phản ánh một chuyển dịch tư duy: từ tiếp cận triệu chứng sang tiếp cận cơ chế nền tảng, nhấn mạnh tính cá nhân hóa và thích nghi chức năng.

Kết luận

Nghiên cứu kết luận rằng các khó khăn trong xử lý cảm giác là một đặc điểm phổ biến và quan trọng trong một loạt các rối loạn tâm thần. Chúng cần nhận được sự chú ý nhiều hơn cả trong thực hành lâm sàng và nghiên cứu khoa học.

Trong bối cảnh đó, đào tạo về Hồ sơ Cảm giác không chỉ là một khóa học kỹ thuật đánh giá, mà là một bước chuyển dịch tư duy: từ tiếp cận triệu chứng sang tiếp cận cơ chế nền tảng – dựa trên bằng chứng khoa học và hướng tới can thiệp cá nhân hóa chuẩn quốc tế ngay tại Việt Nam.

Reference

Van den Boogert, F., Klein, K., Spaan, P., Sizoo, B., Bouman, Y. H. A., Hoogendijk, W. J. G., & Roza, S. J. (2022). Sensory processing difficulties in psychiatric disorders: A meta-analysis. Journal of Psychiatric Research, 151, 173–180. https://doi.org/10.1016/j.jpsychires.2022.04.020