Con trai tôi, một cậu nhóc 7 tuổi, với gương mặt phúng phính, toát lên đầy vẻ tự hào, giơ bức tranh mình vừa vẽ lên để được tôi chấm điểm. Nó hỏi: “Xứng đáng được điểm 10 chưa mẹ?”. Trong lòng tôi muốn được thành thật với con, vì bức tranh này thực sự con chưa cố hết sức. Nhưng cuối cùng, tôi vẫn gật đầu tán thành trước câu hỏi của nó, sợ rằng sự thành thật sẽ khiến con tự trách một cách gay gắt.

Tôi là người cực kì cẩn trọng khi đưa ra những lời góp ý mà có thể khiến lòng tự trọng của con bị tổn thương. Là một người cầu toàn, con vô cùng khắt khe với bản thân, và cũng rất nhạy cảm trước những lời đánh giá nữa. Mặc dù vậy, điều làm tôi băn khoăn là liệu mình có nên tiếp tục khen ngợi và công nhận những nỗ lực của con kể cả khi con chưa làm hết sức. Lời khen có thể làm con vui sướng tại thời điểm đó, nhưng các chuyên gia nói rằng việc “tưới lên con mình những cơn mưa khen ngợi” (một quan điểm nuôi dạy con rất phổ biến vào những năm 90 ở Mỹ) về lâu về dài không có lợi cho trẻ.

Amy Brausch, giáo sư tâm lý học ở đại học Western Kentucky cho biết: “Những đứa trẻ có lòng tự trọng thấp sẽ thường xuyên lo lắng về việc bản thân có đủ tốt hay không. Tuy nhiên, việc có cha mẹ thường xuyên hỏi han và thể hiện tình yêu giúp cân bằng lại những tác động tiêu cực của việc có lòng tự trọng thấp.” Một nghiên cứu vào năm 2014 có giáo sư Brausch là đồng tác giả cũng đã chỉ ra rằng, một mối quan hệ thân thiết với cha mẹ có thể giúp giảm bớt đi nguy cơ lo âu, trầm cảm, hay có ý định tự sát.

Ai làm cha làm mẹ nhìn con gặp khó khăn mà không xót. Chỉ cần thấy chúng mới nhen nhóm gặp vấn đề là mình đã muốn nhảy vào giúp rồi. Tuy nhiên, các chuyên gia nói rằng chúng ta nên kiềm chế ham muốn này, và thay vào đó cố gắng phát triển cho con sự tự tin vào năng lực của bản thân, giúp con có thể đương đầu với thử thách, hoàn thành công việc bằng những giải pháp do chính mình nghĩ ra. Việc chủ động củng cố khả năng tự lực của con như vậy sẽ có ích hơn nhiều việc ngay lập tức lao vào để nâng đỡ cho con. Những lời khen dễ dãi (như cách tôi khen con mình) có thể giúp trẻ không bị tổn thương, nhưng lại không giúp chúng tiến bộ.

Vậy cha mẹ có thể làm gì để con tự tin vào năng lực của bản thân hơn? Sau đây là một số lời khuyên tôi có được sau khi đã hỏi ý kiến các chuyên gia:

1. Chỉ Ra Cụ Thể Con Cần Cải Thiện Thế Nào

Việc chỉ thúc ép con phải cố gắng hơn là không đủ. Bà Eileen Kennedy-Moore, một nhà tâm lý học lâm sàng ở Princeton, bang New Jersey, đồng thời là tác giả của cuốn sách “Kid Confidence: Help Your Child Make Friends, Build Resilience, and Develop Real Self-Esteem.”, cho hay: “Nếu đang học vẽ, trẻ sẽ phải học luật phối cảnh. Nếu đang tập chơi bóng chày, các bạn sẽ cần học cầm gậy thế nào cho đúng. Những lời tâng bốc không giúp ích gì cho trẻ cả, bởi lẽ nếu mình đã quá tuyệt vời rồi thì còn phải cố gắng luyện tập làm gì? Để trở nên giỏi giang, trẻ không chỉ cần phát triển kĩ năng, mà còn phải thực sự hiểu và chấp nhận rằng mình còn cần phải học hỏi”.

Bà Kennedy-Moore cũng khuyên các bậc phụ huynh nên đưa ra những lời gợi ý giúp con đạt được mục tiêu một cách vừa cụ thể, lại vừa được chia ra theo từng bước phù hợp với khả năng của bé: “Nỗ lực mà không đi kèm với đường hướng rõ ràng sẽ khiến trẻ chán nản. Nếu đã thất bại quá nhiều lần trước đó, làm sao các em có thể tin rằng nếu lần này mình cố gắng, công sức của mình sẽ được đền đáp”.

Dựa trên cách tiếp cận này, tôi đã cùng con đánh giá lại bức tranh vừa vẽ. Tôi nhận ra rằng con đã vẽ phần thân của con Godzilla quá vội, mà phần này lại cần người vẽ chú ý đến các chi tiết. Vì vậy, tôi giúp con tìm một video hướng dẫn trên mạng để sửa lại bức vẽ.

Sau khi quan sát video một cách tỉ mẩn, con làm theo từng bước một cách từ tốn và nắn nót. Nỗ lực cuối cùng cũng được đền đáp và con rất tự hào về thành quả của mình.

2. Hãy Để Trẻ Tự Giải Quyết Vấn Đề

Cha mẹ nên cho trẻ quyền được tự tìm hiểu thế giới, chỉ nên đóng vai trò hỗ trợ chứ không điều hành cuộc sống của con cái. Ông Ned Johnson, chủ tịch và nhà sáng lập công ty Prep Matters, cũng là tác giả cuốn sách “The Self-Driven Child: The Science and Sense of Giving Your Kids More Control Over Their Lives.”, cho biết: “Thật sai lầm khi nghĩ rằng ta có thể mãi mãi che chở cho con cả cuộc đời. Nếu con bạn biết rằng bố mẹ chúng sẽ luôn xuất hiện để giải cứu chúng (như Tom Cruise trong phim Nhiệm vụ Bất khả thi) khỏi các rắc rối thì là có vấn đề rồi đó. Chúng ta nên hướng tới việc dạy cho trẻ các kĩ năng để có thể tự bảo vệ bản thân, và cả những kĩ năng tìm kiếm sự giúp đỡ từ người khác nếu việc tự bảo vệ là không thể”.

Theo ông Johnson, thực lực của trẻ được rèn luyện từ việc nhiều lần đối mặt với những tác nhân gây stress hay những cảm xúc khó chịu trong mức độ chịu đựng được. Ông nói rằng: “Con bạn có thể có một đống huy chương để khích lệ tinh thần, nào là huy chương “Nỗ lực nhiều nhất” hay “Người cố gắng”, nhưng lòng tự trọng là thứ tới từ bên trong, không phụ thuộc vào những tác động bên ngoài. Chúng không cần được các siêu anh hùng giải cứu, mà cần phải trở thành những siêu anh hùng trong chính cuộc đời của mình. Con trẻ sẽ không thể nào tự tin vào khả năng của bản thân nếu chúng nghĩ mình không đủ khả năng tự xử lý mọi việc”.

Giacomo Bono, phó giáo sư tâm lý học tại Đại học bang California ở Dominguez Hills, tác giả của cuốn “Making Grateful Kids: The Science of Building Character.” có lời khuyên rằng: “Trước khi quyết định giúp các con, hãy cân nhắc xem con bạn có khả năng tự làm được không. Hãy chỉ giúp chúng đủ để hoàn thành được công việc, nhưng đừng giúp hơn thế. Cũng đừng bắt chúng thử cái gì đó quá khó đến mức bạn cũng không giúp nổi. Điều này có thể phản tác dụng, khiến con có thể sẽ từ bỏ thứ đó, đó có thể là một môn thể thao hay một sở thích nào đó”.

3. Hãy Thể Hiện Tình Yêu Thương Vô Điều Kiện

Chủ tịch Johnson cũng cho biết: “Lòng tự trọng đích thực xuất phát từ việc được nhận tình yêu thương vô điều kiện chứ không phải những lời khen không có cơ sở. Có một sự khác biệt giữa việc nghĩ rằng mỗi bức tranh mình vẽ đều là một kiệt tác hay mỗi nốt nhạc mình chơi trên chiếc đàn piano đều là những nốt nhạc của thiên tài, với việc biết được từ tận đáy lòng rằng mình được yêu thương”.

Phó giáo sư Bono cho biết thêm: “Sự quan tâm, lo lắng vô điều kiện sẽ khiến con các bạn có đầy đủ sự tự tin vào khả năng thành công của chúng, khiến lòng tự trọng của các bạn được củng cố vững chãi hơn. Khi tình cảm của bạn dành cho con có điều kiện, đứa trẻ sẽ bị những điều kiện kia kiểm soát. Trẻ cần phải cảm nhận dù thế nào đi nữa thì bạn vẫn sẽ coi trọng chúng. Dù có chuyện gì xảy ra, dù con có thất bại, tình yêu và sự tôn trọng của cha mẹ dành cho con vẫn sẽ không thay đổi. Cha mẹ tin rằng con có khả năng cống hiến, giúp ích cho cuộc đời”.

Nhà tâm lý học Kennedy-Moore nói rằng: “Món quà lớn nhất bậc làm cha mẹ có thể tặng cho con cái là câu nói ‘Cha mẹ rất vui khi được ở bên con.’ Các con cần phải hiểu được rằng tình yêu của cha mẹ là thứ không cần phải khổ tâm nỗ lực mới có được. Nếu không, các con sẽ mãi phải xoay vần với việc chứng tỏ giá trị của bản thân cho cha mẹ, và có thể là những người khác nữa”.

Giáo sư Brausch có lời khuyên rằng: “Hãy để trẻ được nhìn thấy con người thật của bạn với đủ các khiếm khuyết của cha mẹ. Điều này sẽ giúp các con chấp nhận bản thân lẫn những điểm còn thiếu sót của chính mình. Đừng nên để các con nghĩ cha mẹ là những người hoàn hảo không tì vết. Hãy kể cho trẻ về những lần bạn phải đương đầu với khó khăn, thử thách và cách bạn đã vượt qua chúng. Hãy làm gương để trẻ hiểu rằng ai cũng mắc sai lầm và việc học hỏi từ những sai lầm đó là vô cùng đáng quý”.

Lần sau khi con trai hỏi tôi rằng tranh của nó chẳng phải là tuyệt nhất hay sao, chắc chắn tôi sẽ bảo con rằng tôi rất yêu niềm đam mê hội hoạ của con, rồi sau đó góp ý cho con những ý tưởng nếu con còn có thể tiến bộ. Tôi tin tưởng con dù có thế nào đi nữa, nhưng tôi cũng muốn con học được cách tin tưởng chính bản thân mình.

Nguồn: How to build a child’s self-esteem. Hint: It doesn’t involve praise, The Washington Post