Tự Kỷ Và Cảm Xúc: 6 Cách Hỗ Trợ Tâm Lý Trẻ Tự Kỷ Vượt Qua Rào Cản Cảm Xúc

Tự kỷ là một dạng rối loạn phát triển thần kinh, ảnh hưởng đến khả năng giao tiếp, hành vi và sự tương tác xã hội của trẻ. Một trong những vấn đề lớn mà trẻ tự kỷ phải đối mặt chính là các rào cản cảm xúc.

Nhiều người lầm tưởng rằng trẻ tự kỷ không thể cảm nhận và thể hiện cảm xúc như người bình thường. Tuy nhiên, sự thật lại hoàn toàn khác biệt. Trẻ tự kỷ cũng cảm nhận và trải nghiệm cảm xúc giống như bao người khác, chỉ là trẻ thể hiện cảm xúc theo những cách đặc biệt, đôi khi khác biệt so với những trẻ không mắc rối loạn phổ tự kỷ.

Việc hiểu và hỗ trợ trẻ tự kỷ trong việc nhận diện và thể hiện cảm xúc là rất quan trọng. Sau đây, chúng ta sẽ cùng khám phá mối quan hệ giữa trẻ tự kỷ và cảm xúc xã hội, tự kỷ và giao tiếp, cũng như những gợi ý chi tiết giúp cha mẹ, người chăm sóc có thể hỗ trợ trẻ tự kỷ vượt qua rào cản cảm xúc, đặc biệt là trong việc giao tiếp và kết nối với mọi người.

>> Tham khảo: 8 Quan Niệm Sai Lầm Về Tự Kỷ Mà Bạn Có Thể Gặp Phải

Tự Kỷ và Cảm Xúc: Trẻ Tự Kỷ Cũng Cảm Nhận Cảm Xúc Như Bao Người Khác

Một quan niệm sai lầm mà nhiều người vẫn tin là người tự kỷ không có khả năng cảm nhận cảm xúc. Tuy nhiên, điều này hoàn toàn không đúng. Trẻ tự kỷ cũng có thể cảm nhận được cảm xúc vui vẻ, buồn bã, tức giận, hay sợ hãi như mọi đứa trẻ khác.

Tuy nhiên, khả năng thể hiện cảm xúc của trẻ tự kỷ lại gặp phải những khó khăn nhất định. Trẻ tự kỷ và cảm xúc xã hội có mối quan hệ khác biệt so với các trẻ khác. Điều này phần lớn đến từ việc trẻ gặp rào cản cảm xúc và trở ngại trong việc giao tiếp, hiểu và biểu đạt cảm xúc bằng lời nói, cử chỉ theo các cách thông thường.

Các biểu hiện cảm xúc của trẻ tự kỷ có thể khác biệt và khó nhận ra đối với những người chưa quen với các dấu hiệu này. Trẻ có thể không thể nói ra cảm xúc của mình, thay vào đó, cảm xúc của trẻ được thể hiện qua hành vi, ngôn ngữ cơ thể và các hình thức giao tiếp khác như chơi đùa hay các cử chỉ không lời. Đây là yếu tố đặc biệt cần lưu ý để hỗ trợ tâm lý trẻ tự kỷ một cách tốt nhất, giúp thu hẹp những khó khăn giữa trẻ tự kỷ và cảm xúc xã hội.

Sau đây, cùng tìm hiểu về những cách để hỗ trợ tâm lý trẻ tự kỷ vượt qua các rào cản cảm xúc, dựa trên các nghiên cứu về tự kỷ và cảm xúc xã hội, cũng như về tự kỷ và giao tiếp.

6 Phương Pháp Cải Thiện Khó Khăn Của Trẻ Tự Kỷ Và Cảm Xúc Xã Hội

Ngôn Ngữ Cơ Thể: Chìa Khóa Để Hiểu Cảm Xúc Của Trẻ Tự Kỷ

Một trong những phương pháp quan trọng để nhận diện cảm xúc của trẻ tự kỷ là quan sát ngôn ngữ cơ thể và hành động của trẻ. Vì trẻ tự kỷ thường không thể diễn tả cảm xúc bằng lời nói một cách rõ ràng, ngôn ngữ cơ thể trở thành công cụ quan trọng để cha mẹ nhận ra những dấu hiệu cảm xúc của trẻ.

Các hành động như nhăn mặt, thay đổi tư thế, cử chỉ tay, hay thậm chí là cách chơi đùa có thể giúp bạn nhận ra trẻ đang cảm thấy gì. Ví dụ, khi trẻ tự kỷ giận dữ, thay vì nói “con giận”, trẻ có thể thể hiện cảm giác này qua hành động như nắm tay lại, đánh đập đồ vật, hoặc thậm chí là khóc. Khi quan sát hành vi của trẻ, bạn sẽ hiểu được những cảm xúc mà trẻ đang trải qua.

Để hỗ trợ trẻ bày tỏ cảm xúc, bạn có thể sử dụng các thẻ cảm xúc, hình ảnh minh họa hoặc bảng màu để trẻ có thể nhận diện và giao tiếp cảm xúc của mình một cách dễ dàng hơn. Những công cụ này giúp trẻ tự kỷ nhận thức rõ hơn về cảm xúc của bản thân và giúp bạn hiểu được cảm xúc của trẻ qua biểu hiện không lời.

>> Tham khảo: Quản Lý Lo Âu Và Căng Thẳng Ở Thanh Thiếu Niên Tự Kỷ: Nguyên Nhân Và Giải Pháp

Cách Dạy Trẻ Nhận Biết Các Cảm Xúc và Cách Thể Hiện

Một trong những bước quan trọng khi cải thiện vấn đề giữa tự kỷ và giao tiếp, cũng như giúp trẻ tự kỷ vượt qua rào cản cảm xúc là dạy cho trẻ nhận diện các loại cảm xúc khác nhau. Bằng cách này, trẻ sẽ hiểu hơn về những cảm xúc mà mình đang trải qua, từ đó có thể xử lý và biểu đạt cảm xúc một cách hợp lý.

Để làm điều này, bạn có thể sử dụng các thẻ cảm xúc để trẻ dễ dàng nhận diện cảm giác của mình. Bạn có thể đưa ra các tình huống trong cuộc sống hàng ngày để giúp trẻ hiểu rõ hơn về mỗi loại cảm xúc. Ví dụ, bạn có thể nói: “Khi con cảm thấy vui, con sẽ mỉm cười” hay “Khi con cảm thấy buồn, con sẽ cảm thấy như thế nào?”. Việc giúp trẻ nhận thức về cảm xúc của mình là một bước quan trọng giúp trẻ tự kỷ học cách đối diện và kiểm soát cảm xúc một cách hiệu quả.

>> Tham khảo: Giáo Dục Cảm Xúc – Xã Hội (SEL) Là Gì?

Việc dạy trẻ cách bày tỏ cảm xúc qua các cử chỉ hoặc các phương tiện khác như tranh vẽ cũng rất hữu ích. Trẻ tự kỷ có thể không thích hoặc không thể sử dụng lời nói để giao tiếp, nhưng trẻ có thể sử dụng các cử chỉ, hành vi khác để biểu lộ cảm xúc của mình.

Khuyến Khích Mọi Hình Thức Giao Tiếp

Một trong những điều quan trọng nhất khi hỗ trợ trẻ tự kỷ và giao tiếp là khuyến khích mọi hình thức giao tiếp. Mỗi trẻ tự kỷ có cách biểu đạt cảm xúc riêng biệt. Một số trẻ có thể không thích giao tiếp bằng lời nói, nhưng trẻ có thể sử dụng các công cụ khác như hình ảnh, nhật ký, hoặc vẽ tranh để thể hiện cảm xúc. Điều này không chỉ giúp trẻ cảm thấy thoải mái hơn trong việc giao tiếp mà còn giúp giảm bớt căng thẳng trong quá trình giao tiếp.

Hãy tạo môi trường cho phép trẻ tự kỷ thể hiện cảm xúc của mình theo những cách riêng biệt mà không bị phán xét. Bạn không cần phải bắt trẻ phải giao tiếp giống như những đứa trẻ khác, nhưng thay vào đó hãy tìm hiểu phương pháp giao tiếp nào là phù hợp và thoải mái nhất cho trẻ.

>> Tham khảo: Top 3 Phương Pháp Giao Tiếp Với Trẻ Tự Kỷ Hiệu Quả

Tạo Môi Trường Lắng Nghe và Chấp Nhận Cảm Xúc

Để giúp trẻ tự kỷ vượt qua các rào cản cảm xúc và giao tiếp, cha mẹ và người chăm sóc cần tạo ra một môi trường nơi cảm xúc của trẻ được lắng nghe và chấp nhận. Một trong những cách tốt nhất để làm điều này là hỏi những câu hỏi mở, giúp trẻ cảm thấy mình được quan tâm và thấu hiểu.

Câu hỏi như “Hôm nay con cảm thấy thế nào?” hay “Con có điều gì muốn chia sẻ không?” sẽ giúp trẻ mở lòng và cảm thấy thoải mái hơn khi bày tỏ cảm xúc. Đặc biệt, việc đưa ra câu hỏi mở cho trẻ lớn hơn như “Khoảnh khắc vui nhất của con hôm nay là gì?” hay “Khoảnh khắc khó khăn nhất của con là lúc nào?” sẽ giúp trẻ tự kỷ phản ánh cảm xúc của mình, từ đó tạo cơ hội cho các cuộc trò chuyện sâu sắc hơn.

Hỗ Trợ Tâm Lý: Giải Quyết Vấn Đề Của Trẻ Tự Kỷ Và Cảm Xúc Xã Hội

Trẻ tự kỷ thường gặp khó khăn trong việc giao tiếp và kết nối với xã hội. Việc hỗ trợ tâm lý để giúp phát triển cảm xúc xã hội là một phần quan trọng trong quá trình phát triển của trẻ tự kỷ. Khi trẻ tự kỷ được hỗ trợ để nhận diện và thể hiện cảm xúc trong các tình huống xã hội, trẻ sẽ tự tin hơn trong việc tương tác với bạn bè và người thân.

Để hỗ trợ cảm xúc xã hội của trẻ, bạn có thể tạo ra các tình huống giao tiếp nhóm để trẻ tự kỷ có thể thực hành và cải thiện khả năng tương tác xã hội. Bên cạnh đó, tham gia các buổi trị liệu tâm lý sẽ giúp trẻ học cách xử lý cảm xúc và tạo sự kết nối với mọi người.

>> Tham khảo: Chương Trình Tư Vấn Tâm Lý Cho Gia Đình Có Người Tự Kỷ – Tại Sao Nên Tham Gia?

Chăm Sóc Cảm Xúc Của Chính Mình

Cuối cùng, để có thể hỗ trợ tốt nhất cho trẻ tự kỷ, cha mẹ và người chăm sóc cũng cần chăm sóc cảm xúc của chính mình. Nếu chúng ta, với tư cách là cha mẹ, không biết cách xử lý cảm xúc của chính mình, làm sao có thể mong đợi con cái có thể làm được điều đó? Khi bạn biết cách nhận diện và xử lý cảm xúc của bản thân, bạn sẽ trở thành hình mẫu cho trẻ học hỏi.

Áp dụng những kỹ năng này cùng các phương pháp khác mà bạn và con bạn cảm thấy hiệu quả sẽ giúp bạn trở nên tự tin và trở thành người hỗ trợ tốt nhất cho chính mình. Việc dành thời gian cho bản thân để nghỉ ngơi, thư giãn và suy ngẫm về cảm xúc của chính mình cũng là một yếu tố quan trọng.

>> Tham khảo: Cha Mẹ Có Con Tự Kỷ Có Thể Gặp Những Vấn Đề Tâm Lý Nào?

Kết Luận

Tự kỷ và cảm xúc là một vấn đề phức tạp nhưng rất quan trọng trong cuộc sống của trẻ tự kỷ. Việc hiểu và hỗ trợ trẻ tự kỷ vượt qua các rào cản cảm xúc sẽ giúp trẻ phát triển một cách toàn diện và hạnh phúc hơn.

Để làm được điều này, cha mẹ và người chăm sóc cần kiên nhẫn, hiểu biết và luôn sẵn lòng hỗ trợ trẻ trong mọi hình thức giao tiếp và biểu lộ cảm xúc. Khi trẻ tự kỷ cảm thấy mình được thấu hiểu và chấp nhận, trẻ sẽ tự tin hơn trong việc phát triển các kỹ năng cảm xúc và giao tiếp xã hội.

Tham Khảo

Abel, E., Brackett, M., McPartland, J., & Trevisan, D. (2021). Considerations About How Emotional Intelligence can be Enhanced in Children With Autism Spectrum Disorder. https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/feduc.2021.639736/full

McPherson D. (2024) Autism Emotions: Recognizing and Supporting Your Child’s Feelings. Autism Parenting Magazine. https://www.autismparentingmagazine.com/recognizing-autism-emotions/