Trong kiến thức về tâm lý học, có các nền tảng kiến thức về ký ức và trí nhớ. Và nếu bạn đã từng nghe đến thuật ngữ “ký ức giả”, bạn có lẽ sẽ quan tâm nhiều hơn đối với một hiệu ứng được gọi là hiệu ứng sai lệch thông tin. Bài viết sau sẽ cung cấp cho bạn những thông tin về hiệu ứng có liên quan đến trí nhớ, ký ức của con người này.

Hiệu Ứng Thông Tin Sai Lệch Là Gì?

Hiệu ứng thông tin sai lệch là hiện tượng trí nhớ về những diễn biến ban đầu của một sự kiện bị can thiệp bởi các thông tin nhận được sau một sự kiện khác. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc tiếp nhận thông tin mới có thể có tác động đáng kể đến cách mọi người nhớ lại các sự kiện mà họ đã xem hoặc trải qua.

Hiệu ứng thông tin sai lệch cho thấy ký ức có thể bị ảnh hưởng dễ dàng như thế nào. Nó cũng làm dấy lên lo ngại về độ tin cậy của trí nhớ – đặc biệt khi ký ức của nhân chứng được sử dụng để xác định tội hình sự, được gọi là lời khai của nhân chứng.

Hiệu ứng thông tin sai lệch có thể dẫn đến ký ức không chính xác và trong một số trường hợp, dẫn đến hình thành ký ức sai lệch/ký ức giả (false memory).

Nhà tâm lý học Elizabeth Loftus, người nổi tiếng với nghiên cứu về những ký ức sai lệch, cho biết, “Hiệu ứng thông tin sai lệch đề cập đến sự suy giảm trí nhớ trong quá khứ, phát sinh sau khi tiếp xúc với thông tin sai lệch.”

Công trình của Loftus và các đồng nghiệp của cô đã chứng minh rằng những câu hỏi được đặt ra sau khi chứng kiến một sự kiện thực sự có thể ảnh hưởng đến trí nhớ của một người về sự kiện đó. Nói cách khác, nếu một câu hỏi chứa thông tin sai lệch, nó có thể làm sai lệch trí nhớ về sự kiện, một hiện tượng mà các nhà tâm lý học đã mệnh danh là “hiệu ứng thông tin sai lệch”.

Ví Dụ

Trong thí nghiệm nổi tiếng do Loftus thực hiện, những người tham gia được cho xem đoạn phim về một vụ tai nạn giao thông. Sau khi xem đoạn clip, những người tham gia được hỏi một số câu hỏi về những gì họ đã quan sát, giống như cách các sĩ quan cảnh sát, thám tử, luật sư có thể nghi ngờ một nhân chứng.

Một trong những câu hỏi được đặt ra là, “Những chiếc xe chạy với tốc độ bao nhiêu khi chúng đâm vào nhau?” Tuy nhiên, trong một số trường hợp, một thay đổi nhỏ đã được thực hiện; Thay vào đó, những người tham gia được hỏi tốc độ xe chạy như thế nào khi chúng “đâm vào” nhau. Các nhà nghiên cứu phát hiện ra rằng việc sử dụng từ “đâm vào nhau” thay vì “va chạm” có thể thay đổi cách những người tham gia ghi nhớ vụ tai nạn.

Một tuần sau, những người tham gia một lần nữa được hỏi một loạt câu hỏi, bao gồm “Bạn có thấy kính vỡ không?” Hầu hết những người tham gia trả lời đúng là không. Nhưng những người được hỏi phiên bản “đâm vào nhau” của câu hỏi trong cuộc phỏng vấn ban đầu có nhiều khả năng tin rằng họ thực sự đã nhìn thấy kính vỡ.

Làm thế nào một sự thay đổi nhỏ như vậy có thể dẫn đến ký ức sai về video clip? Các chuyên gia cho rằng đây là một ví dụ về hiệu ứng thông tin sai lệch.

Các Lý Thuyết Về Hiệu Ứng Thông Tin Sai Lệch

Tại sao hiệu ứng thông tin sai lệch lại xảy ra lại có khả năng dẫn đến hình thành những ký ức sai lệch? Dưới đây là các lý thuyết khác nhau về hiệu ứng tâm lý này:

Sự pha trộn của ký ức: Một cách giải thích là thông tin ban đầu và thông tin sai lệch được trình bày dẫn đến việc chúng hòa trộn với nhau trong trí nhớ.
Thay thế ký ức: Một khả năng khác là thông tin sai lệch thực sự ghi đè lên bộ nhớ lưu giữ những ký ức ban đầu của sự kiện.
Lấy lại ký ức: Các nhà nghiên cứu cũng đã gợi ý rằng vì thông tin sai lệch có trong bộ nhớ gần đây hơn, nên nó có xu hướng dễ dàng lấy lại hơn.
Lấp đầy khoảng trống bộ nhớ: Trong một số trường hợp, dữ liệu thích hợp từ sự kiện ban đầu có thể chưa được mã hóa vào bộ nhớ ngay từ đầu. Vì vậy, khi thông tin sai lệch được trình bày, nó sẽ được đưa vào tường thuật tâm thần để lấp đầy những khoảng trống này trong trí nhớ.

Tham khảo: Ảnh hưởng của hai bán cầu não đối với suy nghĩ và hành vi

Các Yếu Tố Ảnh Hưởng

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng có một số yếu tố có thể góp phần gây ra hiệu ứng thông tin sai lệch, khiến diễn biến sự kiện có nhiều khả năng bị bóp méo và dẫn đến ký ức sai lệch.

Thảo luận về sự kiện với các nhân chứng khác: Nói chuyện với các nhân chứng khác sau một sự kiện có thể làm sai lệch ký ức ban đầu của một người. Báo cáo của họ có thể mâu thuẫn với ký ức ban đầu về một sự kiện và thông tin mới có thể định hình lại hoặc bóp méo ký ức ban đầu của nhân chứng về những gì đã xảy ra.
Đọc hoặc xem báo cáo tin tức: Đọc tin bài và xem truyền hình tường thuật về một tai nạn hoặc sự kiện cũng có thể góp phần gây ra hiệu ứng thông tin sai lệch. Mọi người thường quên nguồn thông tin ban đầu, có nghĩa là họ có thể nhầm tưởng rằng một mẩu thông tin là thứ mà họ đã quan sát cá nhân trong khi trên thực tế, nó là thứ mà họ nghe được trong một bản tin sau sự kiện.
Tiếp xúc nhiều lần với thông tin sai lệch: Mọi người càng thường xuyên tiếp xúc với thông tin sai lệch, họ càng có nhiều khả năng tin rằng thông tin sai lệch đó là một phần của sự kiện ban đầu.
Ảnh hưởng của thời gian: Nếu thông tin sai lệch được đưa ra sau khi sự kiện diễn ra được một khoảng thời gian, bộ não của chúng ta có nhiều khả năng hơn nghĩ về nó. Điều này là do ảnh hưởng của thời gian đối với trí nhớ, và do đó, thông tin sai lệch sẽ dần ngăn chặn chúng ta truy xuất thông tin chính xác ban đầu.

Cách Giảm Thiểu Ảnh Hưởng

Điều gì có thể ngăn các thông tin sai lệch làm thay đổi ký ức hoặc thậm chí tạo ra ký ức giả? Hãy viết ra những gì bạn nhớ về một sự kiện quan trọng ngay sau khi nó xảy ra là một trong những chiến lược có thể giúp giảm thiểu các tác động.

Hãy nhớ rằng ngay cả chiến lược này cũng có thể có những lỗi nhỏ và việc viết ra những lỗi này có thể khiến bạn ghi nhớ thông tin sai lệch nhiều hơn.

Nhận thức rằng trí nhớ của bạn có thể bị ảnh hưởng là một chiến lược hữu ích và quan trọng khác. Mặc dù bạn có thể có một trí nhớ tốt, nhưng hãy hiểu rằng mọi người đều dễ bị ảnh hưởng bởi tác động của thông tin sai lệch.

Nghiên cứu khám phá mô hình hiệu ứng thông tin sai lệch đã phát hiện ra rằng những người có nhu cầu nhận thức cao sẽ phát hiện ra sự khác biệt giữa ký ức sự kiện ban đầu và thông tin sai lệch. Những người có nhu cầu nhận thức cao có xu hướng suy nghĩ về các ý tưởng và theo đuổi các nhiệm vụ khó khăn về tinh thần, như giải đố.

Làm Thế Nào Để Biết Liệu Bản Thân Đang Có Ký Ức Giả?

Một số người cho rằng không có cách nào để phân biệt một ký ức giả và ký ức thật. Điều này tạo ra một thách thức không chỉ đối với việc cố gắng nhớ một sự kiện cụ thể mà còn trong nghiên cứu trí nhớ.

Nếu có cảnh quay video về sự kiện, việc xem lại nó có thể giúp bạn quyết định xem ký ức của bạn là thật hay giả. Cũng có thể có lợi khi xem xét những hồi ức của người khác về sự kiện này. Nếu tất cả họ đều nói cùng một điều, và nó khác với những gì bạn nhớ, thì hiệu ứng thông tin sai lệch có thể đang diễn ra.

Kết Lại

Hiệu ứng thông tin sai lệch là kiến thức tâm lý học rất thú vị cho thấy rằng các sự kiện, thông tin có thể ảnh hưởng sâu sắc đến ký ức của chúng ta, đôi khi khiến chúng ta tin rằng những ký ức sai lệch là có thật. Dành thời gian để viết ra các sự kiện sau khi chúng có thể xảy ra có thể giúp giảm ảnh hưởng của hiệu ứng này — miễn là các sự kiện đã xảy ra như chúng ta đã viết ra.

Bất kỳ ai cũng có thể gặp phải hiệu ứng thông tin sai lệch. Nhận thức được điều này có thể giúp bạn tỉnh táo hơn khi cố gắng nhớ lại một sự kiện, có khả năng làm giảm khả năng bị tạo ra những ký ức sai lệch.

Để hiểu về tâm lý học sâu hơn, bạn có thể tham khảo một số bài viết với các chủ đề về tâm lý học liên quan đến ký ức và trí nhớ:

Nguồn: Verywellmind – The Misinformation Effect and False Memories

Source link

Tổng Hợp Kiến Thức Tâm Lý A-Z

Trí Nhớ & Ký Ức Trong Tâm Lý Học: Hiệu Ứng Sai Lệch Thông Tin (Misinformation Effect)