Trẻ Ở Mốc Phát Triển 18 Tháng Và Ý Nghĩa Trong Sàng Lọc Rối Loạn Phổ Tự Kỷ

Mốc 18 tháng tuổi được xem là một trong những thời điểm quan trọng nhất trong theo dõi phát triển thần kinh của trẻ nhỏ. Ở giai đoạn này, nhiều kỹ năng nền tảng về giao tiếp, xã hội, ngôn ngữ và vận động bắt đầu bộc lộ rõ hơn, giúp người lớn có cơ sở quan sát và đánh giá một cách cụ thể.

Với trẻ ở mốc phát triển 18 tháng, việc theo dõi không chỉ nhằm trả lời câu hỏi “trẻ có lớn đúng tuổi hay không”, mà còn đóng vai trò then chốt trong sàng lọc sớm nguy cơ rối loạn phổ tự kỷ cũng như các chậm trễ phát triển khác.

Theo khuyến nghị của các tổ chức nhi khoa và phát triển quốc tế, tất cả trẻ em đều nên được sàng lọc rối loạn phổ tự kỷ ở mốc 18 tháng và 24 tháng. Điều này cho thấy mốc 18 tháng không phải là một con số ngẫu nhiên, mà là một “cửa sổ vàng” trong giám sát phát triển, mở ra cơ hội hỗ trợ sớm và kịp thời cho trẻ.

Vì sao mốc phát triển 18 tháng được xem là “cửa sổ vàng”?

Ở những tháng đầu đời, sự phát triển của trẻ diễn ra nhanh nhưng các biểu hiện còn khá rải rác và khó phân biệt giữa khác biệt cá nhân và dấu hiệu bất thường. Khi trẻ ở mốc phát triển 18 tháng, nhiều mạng lưới thần kinh liên quan đến giao tiếp xã hội, ngôn ngữ và nhận thức đã đủ trưởng thành để các kỹ năng thể hiện một cách nhất quán hơn.

Mốc này cho phép người lớn quan sát không chỉ những gì trẻ làm được, mà còn cách trẻ tương tác với người khác, sử dụng cử chỉ, chia sẻ sự chú ý và tham gia vào các hoạt động chung. Chính vì vậy, 18 tháng được xem là thời điểm phù hợp để nhận diện sớm những lệch nhịp phát triển có ý nghĩa lâm sàng, thay vì chờ đến khi trẻ lớn hơn và các khó khăn trở nên rõ rệt hơn.

>> Tham khảo: Theo Dõi Mốc Phát Triển Ở Trẻ Em Và Vai Trò Trong Nhận Diện Sớm Rối Loạn Phát Triển

Trẻ ở mốc phát triển 18 tháng thường có những kỹ năng nào?

Các mốc phát triển ở 18 tháng phản ánh sự phối hợp giữa nhiều lĩnh vực khác nhau. Việc nắm được bức tranh tổng thể giúp phụ huynh và giáo viên mầm non có một khung tham chiếu thực tế, thay vì chỉ nhìn vào một kỹ năng đơn lẻ.

1, Phát triển xã hội và cảm xúc

Trẻ ở mốc phát triển 18 tháng thường bắt đầu thể hiện rõ hơn nhu cầu gắn bó và tương tác xã hội. Trẻ có thể rời xa cha mẹ để khám phá môi trường xung quanh nhưng vẫn quay đầu nhìn lại để đảm bảo người lớn ở gần. Nhiều trẻ biết chỉ tay để thu hút sự chú ý của người khác vào một đồ vật hoặc sự kiện thú vị, cũng như phối hợp với cha mẹ trong các hoạt động hằng ngày như mặc quần áo hay rửa tay.

Những hành vi này cho thấy trẻ không chỉ hành động một mình, mà đã bắt đầu chia sẻ trải nghiệm với người khác – một nền tảng quan trọng cho giao tiếp xã hội sau này.

2, Phát triển ngôn ngữ và giao tiếp

Về ngôn ngữ, trẻ ở mốc phát triển 18 tháng thường cố gắng nói được vài từ có nghĩa ngoài các từ quen thuộc như “bố” hay “mẹ”. Bên cạnh lời nói, khả năng hiểu ngôn ngữ cũng rất quan trọng. Nhiều trẻ có thể làm theo những mệnh lệnh đơn giản gồm một bước mà không cần người lớn ra hiệu hay làm mẫu, cho thấy sự kết nối giữa hiểu lời nói và hành động.

Giao tiếp ở giai đoạn này không chỉ giới hạn ở lời nói, mà còn bao gồm cử chỉ, ánh mắt và cách trẻ phản hồi khi được gọi tên hoặc được tương tác.

3, Phát triển nhận thức

Trẻ ở mốc phát triển 18 tháng bắt đầu học nhiều thông qua bắt chước. Trẻ có thể giả vờ làm việc nhà như quét nhà, hoặc chơi đồ chơi theo cách đơn giản nhưng có mục đích, chẳng hạn như đẩy một chiếc xe đồ chơi. Những hành vi này phản ánh khả năng hiểu chức năng của đồ vật và học hỏi qua quan sát người lớn.

4, Phát triển vận động và thể chất

Về vận động, đa số Trẻ ở mốc phát triển 18 tháng có thể đi vững mà không cần bám vào người khác, tự leo lên và bước xuống ghế thấp, cũng như sử dụng tay để ăn hoặc cố gắng dùng thìa. Trẻ có thể uống từ cốc không có nắp, dù đôi khi vẫn làm đổ, và bắt đầu có những nét vẽ nguệch ngoạc đầu tiên.

Những kỹ năng này cho thấy sự phối hợp ngày càng tốt giữa vận động thô, vận động tinh và khả năng tự phục vụ.

>> Tham khảo: Trẻ 12 Tháng Tuổi Và Các Mốc Phát Triển Giúp Nhận Diện Sớm Rối Loạn Phát Triển Thần Kinh

Những dấu hiệu “cờ đỏ” cần lưu ý ở trẻ 18 tháng

Bên cạnh các mốc phát triển điển hình, việc theo dõi trẻ ở mốc phát triển 18 tháng cũng cần chú ý đến những dấu hiệu cảnh báo sớm, thường được gọi là “dấu đỏ”. Các dấu hiệu này không đồng nghĩa với chẩn đoán rối loạn phổ tự kỷ, nhưng cho thấy trẻ có thể thuộc nhóm nguy cơ và cần được đánh giá thêm.

Một số dấu hiệu thường được lưu ý gồm:

• Trẻ chưa nói được từ đơn có nghĩa.
• Trẻ không sử dụng cử chỉ như chỉ tay để giao tiếp.
• Trẻ không chơi giả vờ, ví dụ như giả làm ăn hay cho búp bê ăn.
• Trẻ ít hoặc không chia sẻ sự chú ý, ít tương tác hoặc không cùng người khác chia sẻ hứng thú với đồ vật hay hoạt động.
• Trẻ có biểu hiện thoái lui phát triển, tức là mất đi hoặc giảm những kỹ năng từng có trước đây, như ít giao tiếp mắt hơn, không còn dùng cử chỉ chỉ trỏ, hoặc ít nói hơn trước.

Điều quan trọng là những dấu hiệu này cần được nhìn nhận trong bối cảnh tổng thể của sự phát triển, thay vì đánh giá dựa trên một hành vi đơn lẻ.

Vì sao mốc 18 tháng có ý nghĩa then chốt trong sàng lọc rối loạn phổ tự kỷ?

1, Giai đoạn các kỹ năng giao tiếp – xã hội bắt đầu bộc lộ rõ

Không phải tất cả trẻ có rối loạn phổ tự kỷ đều biểu hiện dấu hiệu rõ ràng ngay từ rất sớm. Một số trẻ có thể phát triển tương đối bình thường trong năm đầu đời, sau đó mới dần thu mình hoặc mất đi những kỹ năng đã từng có, đặc biệt quanh mốc 18 tháng. Đây là thời điểm các khó khăn về giao tiếp xã hội và chia sẻ chú ý trở nên dễ quan sát hơn.

2, Công cụ sàng lọc phù hợp với độ tuổi

Phần lớn các công cụ sàng lọc quốc tế được thiết kế hiệu quả nhất cho trẻ trong độ tuổi từ 16 đến 30 tháng, với mốc 18 tháng là thời điểm tối ưu đầu tiên để áp dụng. Sàng lọc ở giai đoạn này giúp nhận diện trẻ thuộc nhóm nguy cơ, ngay cả khi các dấu hiệu còn kín đáo.

3, Can thiệp sớm mang lại hiệu quả phát triển cao hơn

Nhiều nghiên cứu cho thấy, trẻ được can thiệp trước 3 tuổi có khả năng cải thiện đáng kể về ngôn ngữ, kỹ năng xã hội và hành vi thích ứng. Sàng lọc ở mốc 18 tháng giúp rút ngắn khoảng cách giữa thời điểm xuất hiện dấu hiệu và thời điểm bắt đầu hỗ trợ, yếu tố có ý nghĩa quyết định đối với kết quả phát triển lâu dài.

Phân biệt sàng lọc và chẩn đoán rối loạn phổ tự kỷ

Một nhầm lẫn phổ biến là đồng nhất sàng lọc với chẩn đoán. Trên thực tế, sàng lọc chỉ nhằm xác định trẻ có thuộc nhóm nguy cơ hay không, chứ không đưa ra kết luận trẻ mắc rối loạn phổ tự kỷ. Khi kết quả sàng lọc cho thấy nguy cơ, trẻ sẽ được giới thiệu đến các chuyên gia phát triển hoặc tâm lý lâm sàng trẻ em để thực hiện đánh giá chuyên sâu.

Chẩn đoán chỉ được đưa ra sau khi trẻ được đánh giá toàn diện bằng các công cụ tiêu chuẩn và quan sát lâm sàng kỹ lưỡng. Việc phân biệt rõ hai khái niệm này giúp phụ huynh tránh hoang mang không cần thiết và hiểu đúng ý nghĩa của việc sàng lọc sớm.

>> Tham khảo: Vì Sao Theo Dõi Mốc Phát Triển Trẻ Em Quan Trọng Trong Nhận Diện Sớm Rối Loạn Phát Triển Thần Kinh

Kết luận

Theo dõi trẻ ở mốc phát triển 18 tháng là một phần quan trọng trong giám sát phát triển thần kinh, giúp người lớn nhận diện sớm những lệch nhịp có thể ảnh hưởng đến giao tiếp, học tập và hòa nhập xã hội của trẻ. Mốc 18 tháng không nhằm gán nhãn hay đưa ra kết luận vội vàng, mà mở ra cơ hội sàng lọc đúng thời điểm và hỗ trợ kịp thời.

Khi cha mẹ và giáo viên hiểu đúng ý nghĩa của mốc phát triển này, họ có thể chủ động quan sát, lắng nghe những tín hiệu lo lắng của bản thân và tìm đến sự tư vấn chuyên môn khi cần. Sự đồng hành sớm, đúng cách và kiên trì chính là nền tảng giúp trẻ phát triển tối đa theo khả năng riêng của mình.

Reference

Centers for Disease Control and Prevention. (2025, Septemper 2). Milestones by 18 months. Learn the Signs. Act Early. https://www.cdc.gov/act-early/milestones/18-months.html

Zwigenbaum, L., Brian, J. A., & Ip, A.; Canadian Paediatric Society, Autism Spectrum Disorder Guidelines Task Force. (2019). Early detection for autism spectrum disorder in young children. Canadian Paediatric Society. https://cps.ca/en/documents/position/asd-early-detection#ref22

Centers for Disease Control and Prevention. (2025, April 15). Screening for autism spectrum disorder. CDC. https://www.cdc.gov/autism/diagnosis/index.html