Mối Liên Hệ Giữa Suy Giảm Chức Năng Điều Hành Và Các Triệu Chứng Trầm Cảm: Vai Trò Của Mệt Mỏi

Trầm cảm có liên quan đến suy giảm chức năng điều hành. Bằng phương pháp phân tích mạng lưới, Kraft và cộng sự (2023) khảo sát mối liên hệ giữa ba thành phần của chức năng điều hành và các triệu chứng trầm cảm. Kết quả cho thấy có mối liên hệ giữa suy giảm chức năng điều hành và mệt mỏi/giảm năng lượng; mất hứng thú/niềm vui; thay đổi cảm giác thèm ăn; các vấn đề về giấc ngủ và khó tập trung. Trong đó, mệt mỏi/suy giảm năng lượng là triệu chứng cầu nối quan trọng giữa trầm cảm và suy giảm chức năng điều hành.

Bài viết này sẽ nói về mối liên hệ giữa suy giảm chức năng điều hành và các triệu chứng trầm cảm, đặc biệt là vai trò của mệt mỏi – như một triệu chứng “cầu nối” điển hình.

3 Thành Phần Cốt Lõi Của Chức Năng Điều Hành & Mối Liên Hệ Giữa Suy Giảm Chức Năng Điều Hành Và Các Triệu Chứng Trầm Cảm

Các chức năng điều hành được khái niệm hóa thành ba khả năng có mối liên hệ với nhau: 

• Khả năng ức chế (Inhibition): Là khả năng ức chế các phản ứng chiếm ưu thế hoặc tự động. Nghiên cứu chỉ ra rằng sự suy giảm khả năng này có liên quan đến các triệu chứng như khó tập trung và thay đổi giấc ngủ.

• Khả năng cập nhật (Updating): Liên quan đến việc giám sát và cập nhật thông tin trong trí nhớ làm việc. Kết quả phân tích mạng lưới cho thấy khả năng cập nhật có mối liên hệ trực tiếp với tình trạng mệt mỏi, mất hứng thú và khó tập trung.
• Khả năng chuyển đổi (Shifting): Là sự linh hoạt khi chuyển đổi giữa các nhiệm vụ hoặc trạng thái tinh thần. Sự suy yếu khả năng chuyển đổi gắn liền với các thay đổi về thể chất như giấc ngủ, khẩu vị và giảm năng lượng.

Các nghiên cứu trước đây được Kraft và cộng sự (2023) tổng hợp cho thấy trầm cảm nhìn chung có liên quan đến một mức độ suy giảm nhất định ở các chức năng điều hành. Sự suy giảm chức năng điều hành đã xuất hiện ngay trong giai đoạn trầm cảm đầu tiên, vẫn tồn tại ngay cả sau khi bệnh thuyên giảm, và trở nên nghiêm trọng hơn khi các giai đoạn trầm cảm tái diễn nhiều lần. 

Có thể bạn quan tâm:

• Chức Năng Điều Hành Ở Trẻ Em: Hiểu Để Phát Triển Toàn Diện
• Phân Biệt Chức Năng Điều Hành Với Các Chức Năng Nhận Thức Khác Ở Trẻ Em

“Mệt Mỏi Và Giảm Năng Lượng” – Triệu Chứng Cầu Nối | Mối Liên Hệ Giữa Suy Giảm Chức Năng Điều Hành Và Các Triệu Chứng Trầm Cảm

Phát hiện nổi bật của Kraft và cộng sự (2023) là sự suy giảm chức năng điều hành có liên quan đến tình trạng mệt mỏi giảm năng lượng; mất hứng thú/niềm vui; các vấn đề về giấc ngủ, thay đổi cảm giác thèm ăn và khó tập trung. Mệt mỏi/suy giảm năng lượng được xác định là triệu chứng có ảnh hưởng lớn nhất, đóng vai trò cầu nối giữa suy giảm chức năng điều và các triệu chứng trầm cảm. Đáng chú ý, nghiên cứu không ghi nhận mối liên hệ trực tiếp nào giữa chức năng điều hành kém và các triệu chứng cảm xúc tiêu cực cốt lõi, chẳng hạn như khí sắc trầm và cảm giác vô giá trị. 

Một số cơ chế giả định có thể giải thích mối liên hệ:

• Giả thuyết bảo tồn năng lượng: Tác giả đề xuất rằng sự suy giảm chức năng điều hành trong trầm cảm có thể phản ánh một cơ chế giảm tiêu hao năng lượng. Cách giải thích này phù hợp với các nghiên cứu cho thấy trầm cảm có liên quan đến giảm hoạt động chuyển hóa và hoạt động thần kinh tại một số vùng não hỗ trợ chức năng điều hành, chẳng hạn như vỏ não trước trán. Tuy nhiên, nghiên cứu hiện tại không trực tiếp kiểm định cơ chế này. 
• Giả thuyết suy giảm động lực đầu tư nỗ lực nhận thức: Một cách giải thích khác cho rằng những dao động về nồng độ glucose có thể dẫn đến việc phân bổ lại các mục tiêu nhằm tối đa hóa phần thưởng, đồng thời giảm thiểu các chi phí liên quan đến nỗ lực nhận thức. Khi mức độ mệt mỏi gia tăng, giá trị của việc bỏ công sức để thực hiện một nhiệm vụ sẽ giảm xuống, từ đó dẫn đến sự suy giảm nỗ lực và hiệu suất trong các nhiệm vụ nhận thức, bao gồm độ chính xác khi thực hiện nhiệm vụ thấp hơn và thời gian phản ứng chậm hơn.

Lưu ý: Cần nhận thức rằng suy giảm chức năng điều hành và tình trạng mệt mỏi cũng được quan sát thấy trong nhiều rối loạn tâm thần và bệnh lý cơ thể khác thường đồng mắc với trầm cảm. Trên thực tế, sự suy giảm chức năng điều hành có liên quan đến phần lớn các rối loạn tâm thần, điều này cho thấy những suy giảm chức năng điều hành trên diện rộng không đặc hiệu cho trầm cảm. Mệt mỏi thường xuất hiện trong các rối loạn tâm thần đồng mắc với trầm cảm, trong các rối loạn thần kinh, trong bệnh ung thư, trong và sau các bệnh nhiễm trùng, chẳng hạn như sốt xuất huyết Dengue, đồng thời cũng là một tiêu chuẩn chẩn đoán của rối loạn lo âu lan tỏa. Vì vậy, mối liên hệ giữa chức năng điều hành và tình trạng mệt mỏi có khả năng không đặc hiệu cho trầm cảm. 

Các mô hình trước đây nhấn mạnh rằng chức năng điều hành kém có thể góp phần duy trì cảm xúc tiêu cực thông qua việc hạn chế khả năng sử dụng các chiến lược điều chỉnh cảm xúc thích ứng. Chẳng hạn, khó ức chế thông tin tiêu cực không liên quan và khó cập nhật trí nhớ làm việc có thể khiến cá nhân tiếp tục xử lý các thông tin tiêu cực, khó tái diễn giải tình huống và khó thoát khỏi suy nghĩ lặp đi lặp lại. Tuy nhiên, nghiên cứu của Kraft và cộng sự (2023) cho thấy chức năng điều hành kém không có mối liên hệ trực tiếp với khí sắc trầm hoặc cảm giác vô giá trị/tội lỗi. Kết quả này không phủ nhận hoàn toàn mối liên hệ giữa chức năng điều hành và cảm xúc tiêu cực, mà cho thấy mối liên hệ đó có thể diễn ra gián tiếp thông qua các triệu chứng khác. 

Một Số Phương Pháp Can Thiệp Các Triệu Chứng “Cầu Nối” | Mối Liên Hệ Giữa Suy Giảm Chức Năng Điều Hành Và Các Triệu Chứng Trầm Cảm

Có một số phương pháp can thiệp để cải thiện chức năng điều hành như sau:

• Huấn luyện kiểm soát nhận thức (Cognitive control training): Mục tiêu làm giảm những suy giảm về chức năng điều hành, có thể cải thiện chức năng nhận thức và giảm các triệu chứng trầm cảm.
• Liệu pháp phục hồi nhận thức (Cognitive remediation therapy): Đây là phương pháp tập trung vào việc gia tăng khả năng hoạt động nhận thức. Các tác giả cho rằng việc cải thiện chức năng nhận thức thông qua liệu pháp này cũng có thể mang lại hiệu quả trong việc giảm bớt tình trạng mệt mỏi.
• Nhắm mục tiêu vào triệu chứng “cầu nối”: Mệt mỏi hoặc suy giảm năng lượng được xác định là triệu chứng cầu nối quan trọng nhất giữa các triệu chứng trầm cảm và sự suy giảm chức năng điều hành. Từ đó, tác giả đề xuất rằng những phương pháp điều trị nhắm mục tiêu cụ thể vào tình trạng mệt mỏi, chẳng hạn như tập thể dục, có khả năng góp phần cải thiện chức năng điều hành. Tuy nhiên, đây mới là một hàm ý lâm sàng tiềm năng và cần được xác nhận trong các nghiên cứu tương lai. 

Có thể bạn quan tâm:

• Suy Giảm Chức Năng Điều Hành Ở Trẻ Rối Loạn Phát Triển Thần Kinh

Ý Nghĩa Trong Thực Hành Lâm Sàng | Mối Liên Hệ Giữa Suy Giảm Chức Năng Điều Hành Và Các Triệu Chứng Trầm Cảm

Từ góc độ thực hành, kết quả gợi ý rằng khi người mắc trầm cảm báo cáo mệt mỏi hoặc suy giảm năng lượng, nhà lâm sàng cũng nên lưu ý đến những khó khăn có thể đi kèm về kiểm soát nhận thức, trí nhớ làm việc và khả năng chuyển đổi giữa các nhiệm vụ. Trong đánh giá lâm sàng, những biểu hiện như khó bắt đầu công việc, khó lập kế hoạch hoặc khó duy trì sự tập trung không nên được nhận định là “không cố gắng”. Tuy nhiên, cần đánh giá cụ thể để xác định những biểu hiện này xuất phát từ đâu.

Tài liệu tham khảo:

Kraft, B., Bø, R., Jonassen, R., Heeren, A., Ulset, V. S., Stiles, T. C., & Landrø, N. I. (2023). The association between depression symptoms and reduced executive functioning is primarily linked by fatigue. Psychiatry Research Communications, 3(2), Article 100120. https://doi.org/10.1016/j.psycom.2023.100120

—

🌟 NÂNG CAO NĂNG LỰC LÂM SÀNG CÙNG VIỆN TÂM LÝ VIỆT – PHÁP 

Để nâng cao năng lực nhận diện và đánh giá các khó khăn về chức năng điều hành, đồng thời xây dựng kế hoạch can thiệp phù hợp với đặc điểm và nhu cầu của đối tượng trẻ em, các nhà tâm lý, chuyên viên can thiệp và những người làm việc trong lĩnh vực sức khỏe tâm thần trẻ em có thể tham khảo khóa đào tạo: CHỨC NĂNG ĐIỀU HÀNH Ở TRẺ EM – ĐÁNH GIÁ VÀ THỰC HÀNH LÂM SÀNG do TS. Jeanne Roche (Pháp) trực tiếp giảng dạy (có phiên dịch trực tiếp). 

Sau khóa học, học viên sẽ có thể nắm vững các nền tảng lý thuyết và lâm sàng về sự phát triển điển hình của các chức năng điều hành ở trẻ em từ độ tuổi tiền học đường, độ tuổi đi học và ở tuổi thanh thiếu niên; tiếp thu kiến thức về (các) rối loạn chức năng điều hành, nhận biết các biểu hiện lâm sàng và những ảnh hưởng của rối loạn chức năng điều hành trong cuộc sống hàng ngày; xác định các chiến lược kiểm tra, đánh giá chức năng điều hành, xây dựng phương pháp can thiệp đối với các rối loạn chức năng điều hành dựa trên đánh giá tâm lý học thần kinh.

Thông tin chi tiết về khóa học vui lòng truy cập tại đây.