Sự Phát Triển Chức Năng Điều Hành Của Trẻ

1. Vai Trò Của Chức Năng Điều Hành Đối Với Trẻ | Sự Phát Triển Chức Năng Điều Hành

Năm năm đầu đời đóng vai trò then chốt trong sự phát triển của chức năng điều hành (Executive Function – EF). Đây là một tập hợp các hành vi thích ứng, hướng tới mục tiêu, cho phép cá nhân kiểm soát hoặc vượt qua các suy nghĩ và phản ứng mang tính tự động hoặc đã trở thành thói quen (theo Garon và cộng sự, 2008). Các chức năng này đóng vai trò đặc biệt quan trọng khi con người phải giải quyết các vấn đề mới lạ. Sự hình thành các thành phần cốt lõi của EF trong những năm đầu đời tạo nên nền móng quyết định cho các quá trình nhận thức cấp cao kéo dài đến tận tuổi trưởng thành. Về mặt thần kinh, EF phụ thuộc nhiều vào hoạt động của vỏ não trước trán – một trong những vùng não phát triển chậm nhất. Nghiên cứu cho thấy chức năng quan trọng nhất của vùng này là điều chỉnh nhận thức, tư duy và hành vi thông qua việc kích hoạt và ức chế các vùng não khác. 

2. Chức Năng Điều Hành Giai Đoạn Sơ Sinh (Dưới 1 Tuổi) | Sự Phát Triển Chức Năng Điều Hành

Trong giai đoạn sơ sinh và những năm đầu đời, các thành phần cốt lõi của chức năng điều hành (EF) bắt đầu hình thành, tạo nền móng quan trọng cho các quá trình nhận thức phức tạp hơn sau này:

• Sự phát triển của hệ thống chú ý: Đây được coi là nền tảng cho các kỹ năng EF.

Hệ thống định hướng (orienting system): Giúp trẻ định hướng đến các kích thích trong môi trường bên ngoài và chuyển dịch chú ý; hệ này cho thấy sự khác biệt đáng kể theo độ tuổi ngay trong năm đầu đời. 

Sự tập trung: Ngay từ khi còn nhỏ, trẻ sơ sinh đã có khả năng tập trung chú ý và kháng cự lại các tác nhân gây xao nhãng khi đang trong trạng thái tập trung cao độ.

Sự thay đổi cấu trúc: Hệ thống chú ý bắt đầu trở nên thống nhất hơn từ khoảng 9 tháng tuổi. Trẻ dần không chỉ bị thu hút một cách thụ động bởi các kích thích bên ngoài, mà còn có khả năng chủ động định hướng và duy trì sự chú ý theo mục tiêu của mình. 

• Trí nhớ làm việc: Ngay từ trước 6 tháng tuổi, trẻ đã có khả năng lưu giữ một biểu tượng trong tâm trí qua một khoảng trì hoãn ngắn. Khả năng này tăng dần từ vài giây ở trẻ 6 tháng lên hơn 10 giây ở trẻ 12 tháng.
• Ức chế phản ứng (response inhibition): Là khả năng kìm hãm hoặc kiềm chế một phản ứng vận động. Hình thái sớm nhất của sự ức chế xuất hiện khi trẻ tập đi biết dừng một hoạt động thú vị theo yêu cầu của người chăm sóc. Trong các tình huống yêu cầu trẻ không thực hiện ngay điều mình muốn làm, trẻ 8 tháng tuổi  kiểm soát được hành vi ở khoảng 40% số lượt quan sát. Trong nhiệm vụ “A-not-B” – một đồ chơi được giấu ngay trước mắt trẻ vào một trong hai vị trí giống hệt nhau, sau khi trẻ đã quen tìm ở vị trí thứ nhất thì đồ chơi được chuyển sang vị trí thứ hai – đến khoảng 12 tháng tuổi, trẻ đã có thể chuyển hướng tìm kiếm sang vị trí mới thay vì lặp lại vị trí cũ quen thuộc, ngay cả khi phải chờ một khoảng trì hoãn 10 giây. Tuy vậy, khả năng này chưa hoàn thiện: trên nhiệm vụ “A-not-B” chuẩn, trẻ vẫn thỉnh thoảng mắc lỗi tìm nhầm về vị trí cũ cho đến khoảng 5 tuổi. 

Có thể bạn quan tâm:

• Chức Năng Điều Hành Ở Trẻ Em: Hiểu Để Phát Triển Toàn Diện
• 7 Phương Pháp Hỗ Trợ Chức Năng Điều Hành Ở Trẻ 

3. Chức Năng Điều Hành Giai Đoạn Dưới 3 Tuổi | Sự Phát Triển Chức Năng Điều Hành

Trong sự phát triển chức năng điều hành, giai đoạn dưới 3 tuổi là lúc các kỹ năng cơ bản để thực hiện các nhiệm vụ EF bắt đầu xuất hiện. Các kỹ năng trí nhớ làm việc phức tạp như cập nhật (updating) và thao tác thông tin (manipulating information) trở nên rõ ràng vào khoảng 15 tháng tuổi. Đến 24 tháng tuổi, trẻ đã có khả năng giải quyết nhiệm vụ “di chuyển vô hình” (invisible displacement) – trong đó một vật được giấu trong hộp nhỏ, rồi hộp nhỏ được di chuyển và để vật lại bên trong một hộp lớn; trẻ không trực tiếp thấy thao tác chuyển vật mà phải suy luận ra vị trí mới của nó. Ở mốc 26 tháng – thời điểm được xem như một giai đoạn chuyển tiếp – mạng chú ý phía trước (anterior attention network) bắt đầu có ảnh hưởng lớn hơn. 

Khả năng ức chế phản hồi (response inhibition) đã có sự cải thiện cải thiện hơn: nghiên cứu của Carlson (2005) đã phát hiện sự khác biệt theo độ tuổi trong mẫu nghiên cứu cắt ngang gồm trẻ từ 24 tháng đến 4 tuổi, xét về khoảng thời gian trẻ có thể trì hoãn sự thỏa mãn. Trong khi 50% trẻ 24 tháng tuổi có thể kiềm chế không ăn một món ăn hấp dẫn trong 20 giây, thì 85% trẻ 3 tuổi có thể kiềm chế sự thôi thúc này trong 1 phút.

Sự phối hợp giữa trí nhớ làm việc và khả năng ức chế phản ứng bắt đầu phát triển vào khoảng 2 tuổi, khi trẻ có thể ghi nhớ một quy tắc, sử dụng quy tắc đó để ngăn lại phản ứng có xu hướng xuất hiện mạnh, đồng thời thực hiện một phản ứng khác ít tự nhiên hoặc ít ưu thế hơn. 

Có thể bạn quan tâm:

• Một Số Hiểu Lầm Phổ Biến Về Chức Năng Điều Hành Ở Trẻ Em
• 6 Hoạt Động Phát Triển Chức Năng Điều Hành Dành Cho Trẻ Từ 6 Đến 18 Tháng Tuổi

4. Chức Năng Điều Hành Giai Đoạn 3 – 5 Tuổi | Sự Phát Triển Chức Năng Điều Hành

Giai đoạn 3-5 tuổi là thời kỳ tích hợp quan trọng trong sự phát triển chức năng điều hành, nơi các kỹ năng cơ bản bắt đầu được phối hợp với nhau. Hệ thống chú ý phía trước của não (anterior attention system) trải qua những thay đổi lớn trong khoảng từ 2 đến 6 tuổi, giúp trẻ ngày càng kiểm soát một cách chủ động các suy nghĩ và hành vi của mình. Trẻ có sự cải thiện rõ rệt về khả năng chú ý bền vững trong các nhiệm vụ có cấu trúc. Dung lượng trí nhớ làm việc tăng dần, và trẻ bắt đầu có khả năng thao tác thông tin, chẳng hạn nhắc lại một dãy số theo thứ tự ngược lại.

Ở tuổi lên 3, khả năng phối hợp giữa sự ức chế và sự hoạt hóa (inhibition and activation) tăng lên đột ngột. Trẻ dần chinh phục được các nhiệm vụ có độ xung đột cao, ví dụ như trò chơi “Ngày và Đêm”. 

Về khả năng chuyển đổi, một thí nghiệm điển hình đã cho trẻ phân loại các tấm thẻ theo một tiêu chí đầu tiên (ví dụ: màu sắc), sau đó yêu cầu chuyển sang phân loại theo một tiêu chí khác (ví dụ: hình dạng). Phần lớn trẻ 3 tuổi phân loại đúng theo tiêu chí đầu nhưng không chuyển sang được tiêu chí mới; phải sau 4 tuổi trẻ mới làm được điều này. Nguyên nhân của khó khăn ở trẻ 3 tuổi hiện vẫn còn được tranh luận, với nhiều cách lý giải khác nhau – trong đó có giả thuyết ‘quán tính chú ý’ (attentional inertia), cho rằng trẻ khó rời sự chú ý khỏi tập quy tắc đã thiết lập trước đó. Sau 4 tuổi, đa số trẻ bắt đầu có khả năng chuyển đổi linh hoạt giữa các bộ quy tắc khác nhau. 

Có thể bạn quan tâm:

• Các Hoạt Động Phát Triển Chức Năng Điều Hành Cho Trẻ Từ 3 – 5 Tuổi

5. “Nóng” Và “Lạnh” – Hai Sắc Thái Của Sự Kiểm Soát Bản Thân

Sự khác biệt giữa các nhiệm vụ đơn giản và phức tạp minh họa cho sự phân biệt giữa các khía cạnh “nóng” và “lạnh” của chức năng điều hành. Chức năng điều hành lạnh được huy động trong những nhiệm vụ mang tính nhận thức và trung tính về mặt cảm xúc, chẳng hạn như các nhiệm vụ trí nhớ làm việc; trong khi chức năng điều hành nóng được huy động trong những nhiệm vụ có bản chất tạo động lực, chẳng hạn như các nhiệm vụ trì hoãn phần thưởng.

Khi trẻ lớn lên, có một sự gia tăng trong việc sử dụng hệ thống “lạnh” để điều chỉnh hệ thống “nóng”. Trẻ học cách dùng ngôn ngữ và các biểu đạt trừu tượng để kiểm soát các thôi thúc tức thời. Hiệu suất của trẻ trong các nhiệm vụ “nóng” có thể được cải thiện đáng kể nếu nhiệm vụ đó được làm cho “lạnh” đi hoặc trừu tượng hơn. Nghiên cứu cho thấy khi có chiến lược ‘lạnh’, trẻ sẽ xử lý tốt hơn cả các nhiệm vụ đòi hỏi sự kiên nhẫn lẫn các nhiệm vụ tư duy phức tạp.

Điều này có thể đạt được bằng các cách:

• Cho trẻ dùng ngôn ngữ tự định hướng: Trẻ 3-6 tuổi có thể đợi lâu hơn nếu chúng tự nói với mình những cụm từ như “đợi là tốt” thay vì tập trung vào phần thưởng 
• Dán nhãn: Yêu cầu trẻ gọi tên (dán nhãn) các đặc điểm cụ thể của kích thích trước khi đưa ra hành động. Ví dụ, trẻ 3 tuổi thực hiện tốt hơn nếu chúng dán nhãn màu sắc của một chiếc thẻ trước khi phải đưa ra lựa chọn liên quan đến quy tắc phức tạp .
• Dùng biểu tượng thay thế: Thay thế các vật thật có sức lôi cuốn bằng các biểu tượng hình ảnh. Trong nhiệm vụ “Ít hơn là nhiều hơn” (Less is more), trẻ 3 tuổi thường thất bại khi đối mặt với kẹo thật, nhưng nếu thay kẹo bằng các hình ảnh biểu tượng (như hình con voi hoặc con chuột), khả năng ức chế của trẻ tăng lên rõ rệt vì các kích thích gây hưng phấn đã được trừu tượng hóa 
• Điều hướng sự chú ý (Attention Redirection): Điều hướng sự chú ý là giúp trẻ chuyển sự tập trung khỏi kích thích hoặc phần thưởng đang gây thôi thúc, từ đó giảm phản ứng bốc đồng. Ngoài ra, việc tạo một khoảng ngắt ngắn hoặc đưa vào một hoạt động gây xao nhãng, chẳng hạn như hát một bài hát ngắn, giữa lúc xuất hiện kích thích và lúc trẻ phải phản ứng có thể giúp trẻ nhớ lại quy tắc và kiểm soát hành vi tốt hơn. 
• Giảm độ hấp dẫn của phần thưởng: Trong một bài test, trẻ phải chỉ vào khay ít kẹo thì mới được thưởng khay nhiều kẹo. Quy tắc ngược đời này làm đa số trẻ 3 tuổi thất bại vì không cưỡng lại được khay kẹo lớn. Nhưng khi thay kẹo thật bằng hai bức hình con voi (nhiều) và con chuột (ít), sức cám dỗ giảm xuống và kết quả cải thiện rõ rệt – trẻ chỉ đúng vào khay ít kẹo nhiều hơn.

6. Kết Luận Về Sự Phát Triển Chức Năng Điều Hành Ở Trẻ Nhỏ

Sự phát triển EF là một quá trình xây dựng theo thứ bậc và không tuyến tính. Giai đoạn trước 3 tuổi tập trung vào việc hình thành các kỹ năng sơ khai, trong khi giai đoạn 3-5 tuổi là lúc các kỹ năng này được tích hợp và phối hợp với nhau, gắn liền với sự phát triển của hệ thống chú ý. Do vỏ não trước trán phát triển chậm và vì thế phụ thuộc nhiều vào môi trường, tiến trình này vừa khiến trẻ dễ bị tổn thương trước các tác động tiêu cực, vừa mở ra cơ hội quý giá để can thiệp và huấn luyện thông qua môi trường giáo dục phù hợp. 

Tài liệu tham khảo: 

Garon, N., Bryson, S. E., & Smith, I. M. (2008). Executive function in preschoolers: A review using an integrative framework. Psychological Bulletin, 134(1), 31–60. https://doi.org/10.1037/0033-2909.134.1.31 

—

NÂNG CAO NĂNG LỰC LÂM SÀNG CÙNG VIỆN TÂM LÝ VIỆT – PHÁP 

Để nâng cao năng lực nhận diện và đánh giá các khó khăn về chức năng điều hành, đồng thời xây dựng kế hoạch can thiệp phù hợp với đặc điểm và nhu cầu của đối tượng trẻ em, các nhà tâm lý, chuyên viên can thiệp và những người làm việc trong lĩnh vực sức khỏe tâm thần trẻ em có thể tham khảo khóa đào tạo: CHỨC NĂNG ĐIỀU HÀNH Ở TRẺ EM – ĐÁNH GIÁ VÀ THỰC HÀNH LÂM SÀNG do TS. Jeanne Roche (Pháp) trực tiếp giảng dạy (có phiên dịch trực tiếp). 

Sau khóa học, học viên sẽ có thể nắm vững các nền tảng lý thuyết và lâm sàng về sự phát triển điển hình của các chức năng điều hành ở trẻ em từ độ tuổi tiền học đường, độ tuổi đi học và ở tuổi thanh thiếu niên; tiếp thu kiến thức về (các) rối loạn chức năng điều hành, nhận biết các biểu hiện lâm sàng và những ảnh hưởng của rối loạn chức năng điều hành trong cuộc sống hàng ngày; xác định các chiến lược kiểm tra, đánh giá chức năng điều hành, xây dựng phương pháp can thiệp đối với các rối loạn chức năng điều hành dựa trên đánh giá tâm lý học thần kinh.

Thông tin chi tiết về khóa học vui lòng truy cập tại đây.