So Sánh 2 Liệu Pháp CBT Và ACT: Những Điểm Tương Đồng & Khác Biệt

Trong lĩnh vực trị liệu tâm lý, liệu pháp nhận thức – hành vi (Cognitive Behavioral Therapy – CBT) và Liệu pháp Chấp nhận và Cam kết (Acceptance and Commitment Therapy – ACT) là hai tiếp cận có ảnh hưởng rộng rãi, thường được ứng dụng trong thực hành lâm sàng. Bài viết này phân tích những khác biệt cốt lõi giữa hai liệu pháp, đồng thời xem xét giá trị thực chứng của chúng trong thực hành trị liệu tâm lý hiện nay.

Liệu Pháp Nhận Thức Hành Vi (CBT)

CBT là một liệu pháp tâm lý có cấu trúc, giới hạn thời gian, định hướng vào hiện tại. Liệu pháp này dựa trên mô hình nhận thức của tiến sĩ Aaron T. Beck, theo đó cảm xúc và hành vi của con người bị ảnh hưởng bởi cách họ diễn giải và suy nghĩ về sự kiện (Beck, 1976). Thông qua trị liệu, thân chủ học cách nhận diện những kiểu suy nghĩ không thích nghi, đánh giá tính hợp lý của chúng và thay thế bằng những cách nhìn nhận phù hợp hơn.

Liệu Pháp Chấp Nhận Và Cam Kết (ACT) 

ACT là một can thiệp tâm lý dựa trên bằng chứng, nhằm tăng cường tính linh hoạt tâm lý: tức là khả năng duy trì sự hiện diện với hiện tại, đáp ứng một cách cởi mở trước các trải nghiệm nội tâm và thực hiện những hành động có ý nghĩa phù hợp với các giá trị cá nhân (Hayes và cộng sự, 2012). ACT chính là diện tiêu biểu của làn sóng thứ ba, tập trung vào những yếu tố như chánh niệm, giá trị và ý nghĩa phía sau hành động của chúng ta, thay vì chỉ đơn thuần tập trung vào thay đổi hành vi. 

So Sánh CBT Và ACT: Điểm Giống Nhau Giữa CBT Và ACT

Liệu pháp tâm lý có cơ sở thực chứng

CBT và ACT đều là các liệu pháp có cơ sở thực chứng. Trong khi CBT có nền tảng nghiên cứu rộng và vững chắc hơn, ACT cũng ngày càng được chứng minh hiệu quả trong nhiều vấn đề lâm sàng như lo âu, trầm cảm, stress, đau mạn tính và khó khăn điều chỉnh cảm xúc. 

Quan tâm đến mối liên hệ giữa suy nghĩ, cảm xúc và hành vi

CBT và ACT đều xem các quá trình nhận thức, cảm xúc và hành vi là có liên hệ chặt chẽ trong việc duy trì hoặc thay đổi các vấn đề tâm lý, dù khác nhau về cách can thiệp vào các mối liên hệ này.

Cùng hướng đến giảm sự chi phối của các suy nghĩ không hữu ích

Cả CBT và ACT đều khuyến khích thân chủ phát triển khả năng nhận diện và quan sát các suy nghĩ của chính mình, thay vì đồng nhất hoàn toàn với nội dung suy nghĩ. Thông qua quá trình trị liệu, thân chủ học cách trở thành người quan sát thay vì là nạn nhân của những dòng suy nghĩ miên man trong tâm trí.

Có định hướng mục tiêu

Cả CBT và ACT đều là các liệu pháp có định hướng mục tiêu, trong đó quá trình trị liệu không chỉ dừng lại ở việc thấu hiểu vấn đề mà còn hướng đến tạo ra thay đổi cụ thể trong đời sống của thân chủ. Ở cả hai tiếp cận, nhà trị liệu và thân chủ cùng xác định những khó khăn cần can thiệp, làm rõ mục tiêu trị liệu và triển khai các chiến lược thực hành nhằm cải thiện chức năng tâm lý, hành vi và chất lượng sống. 

Đều nhấn mạnh vai trò của thực hành ngoài phiên trị liệu

CBT sử dụng bài tập về nhà như ghi nhật ký suy nghĩ, thử nghiệm hành vi; ACT nhấn mạnh thực hành chánh niệm, quan sát trải nghiệm và hành động theo giá trị trong đời sống hàng ngày, cho thấy vai trò trung tâm của việc thực hành ngoài trị liệu trong cả hai mô hình.

So Sánh CBT Và ACT: Điểm Khác Biệt Cốt Lõi Giữa CBT Và ACT

Bên cạnh những điểm tương đồng, CBT và ACT cũng có những khác biệt cốt lõi. Những khác biệt này được khái quát trong bảng dưới đây. 

Có thể bạn quan tâm:

• 9 Kỹ Thuật Được Sử Dụng Trong Liệu Pháp Nhận Thức – Hành Vi (CBT)
• Khám Phá Lợi Ích Của Liệu Pháp Chấp Nhận Và Cam Kết (ACT) Cho Trẻ Em Và Vị Thành Niên

Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Lựa Chọn Liệu Pháp

CBT và ACT đều là các tiếp cận có cơ sở thực chứng, nhưng khác nhau về trọng tâm can thiệp và cơ chế thay đổi, do đó mức độ phù hợp có thể thay đổi tùy từng trường hợp cụ thể. 

Đặc điểm thân chủ

Một số đặc điểm của thân chủ có thể ảnh hưởng đến việc lựa chọn liệu pháp. CBT thường phù hợp với những thân chủ có khả năng tự quan sát suy nghĩ, sẵn sàng phân tích mối liên hệ giữa suy nghĩ – cảm xúc – hành vi, và có nhu cầu về một tiến trình trị liệu rõ ràng, có cấu trúc với mục tiêu và bài tập cụ thể.

Trong khi đó, ACT có thể phù hợp với những thân chủ thường xuyên bị mắc kẹt trong nỗ lực kiểm soát hoặc loại bỏ suy nghĩ, cảm xúc và cảm giác cơ thể khó chịu. Với những người có xu hướng né tránh trải nghiệm nội tâm, khó chấp nhận cảm xúc tiêu cực, hoặc cảm thấy mệt mỏi vì đồng nhất bản thân với suy nghĩ của mình, ACT có thể giúp họ thay đổi mối quan hệ với trải nghiệm nội tâm và phát triển khả năng hành động linh hoạt hơn theo giá trị cá nhân. 

Đặc điểm vấn đề lâm sàng

CBT có bằng chứng thực nghiệm hiệu quả trong điều trị nhiều rối loạn tâm thần phổ biến, đặc biệt là các rối loạn lo âu, rối loạn hoảng sợ, ám sợ chuyên biệt, trầm cảm mức độ nhẹ đến trung bình, rối loạn ám ảnh cưỡng chế và các vấn đề có liên quan rõ rệt đến suy nghĩ tự động, niềm tin sai lệch hoặc hành vi né tránh. Các kỹ thuật như tái cấu trúc nhận thức, kích hoạt hành vi, phơi nhiễm và thí nghiệm hành vi nhằm giảm triệu chứng và cải thiện chức năng.

ACT thường phù hợp trong các trường hợp mà né tránh trải nghiệm, đồng nhất nhận thức, đau khổ kéo dài hoặc xung đột giá trị đóng vai trò nổi bật. ACT có thể hữu ích với lo âu lan tỏa, trầm cảm dai dẳng, stress kéo dài, đau mạn tính, các vấn đề sức khỏe thể chất mạn tính, hoặc những trường hợp thân chủ vẫn còn bị suy nghĩ và cảm xúc chi phối dù đã hiểu rằng chúng không hoàn toàn hợp lý. Tuy nhiên, việc lựa chọn ACT cần dựa trên khái niệm hóa trường hợp, thay vì chỉ dựa vào tên chẩn đoán. 

Mục tiêu trị liệu

Nếu mục tiêu trước mắt là giảm triệu chứng, phục hồi chức năng, giải quyết vấn đề cụ thể và xây dựng kỹ năng ứng phó hiệu quả, CBT thường là lựa chọn phù hợp. CBT đặc biệt hữu ích khi thân chủ cần hiểu rõ cơ chế duy trì vấn đề, nhận diện các khuôn mẫu suy nghĩ – hành vi không thích nghi và thực hành các chiến lược thay đổi cụ thể.

Nếu mục tiêu trị liệu là giúp thân chủ thay đổi mối quan hệ với suy nghĩ và cảm xúc, giảm né tránh trải nghiệm, làm rõ giá trị sống và tăng tính linh hoạt tâm lý trong dài hạn, ACT có thể là lựa chọn phù hợp hơn. Trong ACT, tiến bộ trị liệu không chỉ được đánh giá bằng mức độ giảm triệu chứng, mà còn bằng khả năng thân chủ sống nhất quán hơn với giá trị cá nhân, ngay cả khi các trải nghiệm khó chịu vẫn còn hiện diện.

Phong cách và năng lực nhà trị liệu

 Việc lựa chọn liệu pháp cũng phụ thuộc vào phong cách và năng lực chuyên môn của nhà trị liệu. CBT đòi hỏi nhà trị liệu có khả năng cá nhân hoá định hình trường hợp, thiết lập mục tiêu cụ thể, sử dụng các kỹ thuật nhận thức – hành vi một cách có hệ thống và theo dõi tiến triển trị liệu. Trong khi đó, ACT đòi hỏi nhà trị liệu có năng lực làm việc với trải nghiệm trong phiên, sử dụng chánh niệm, ẩn dụ, bài tập phân tách nhận thức, làm rõ giá trị và cam kết hành động hướng đến giá trị. 

Trong thực hành lâm sàng, quyết định phù hợp nhất cần dựa trên cá nhân hoá định hình trường hợp, nhu cầu của thân chủ, mục tiêu trị liệu và mức độ thành thạo của nhà trị liệu với từng liệu pháp.

Những Câu Hỏi Thường Gặp 

Tài liệu tham khảo:

1. Chand, S. P., Kuckel, D. P., & Huecker, M. R. (2023). Cognitive behavior therapy. In StatPearls. StatPearls Publishing. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK470241
2. Hayes, S. C., Strosahl, K. D., & Wilson, K. G. (2012). Acceptance and Commitment Therapy: The Process and Practice of Mindful Change (2nd ed.). Guilford Press.
3. Fang, S., & Ding, D. (2023). The differences between acceptance and commitment therapy (ACT) and cognitive behavioral therapy: A three-level meta-analysis. Journal of Contextual Behavioral Science, 28, 149–168. https://doi.org/10.1016/j.jcbs.2023.03.015