Rối loạn sử dụng chất gây nghiện (Substance Use Disorder – SUD) đề cập đến việc sử dụng chất gây nghiện một cách không kiểm soát, bất chấp những hậu quả có hại. Những người mắc SUD tiếp tục sử dụng các chất gây nghiện ngay cả khi họ biết nó đang gây ra hoặc sẽ gây ra các vấn đề trong cuộc sống.

Rối Loạn Sử Dụng Chất Gây Nghiện Là Gì?

Rối loạn sử dụng chất gây nghiện (Substance Use Disorder – SUD) đề cập đến việc sử dụng chất gây nghiện một cách không kiểm soát, bất chấp những hậu quả có hại. Những người mắc SUD có sự tập trung cao độ – đôi khi được gọi là chứng nghiện – vào việc sử dụng (các) chất nhất định như rượu, thuốc lá hoặc các chất kích thích thần kinh khác, đến mức làm suy yếu khả năng hoạt động trong cuộc sống hàng ngày của họ. Mọi người tiếp tục sử dụng các chất gây nghiện ngay cả khi họ biết nó đang gây ra hoặc sẽ gây ra các vấn đề trong cuộc sống.

Việc sử dụng chất gây nghiện nhiều lần có thể dẫn đến sự thay đổi trong cách thức hoạt động của não. Những thay đổi này có thể kéo dài rất lâu sau khi cơn “say” biến mất. Cơn “say” là cảm giác khoái cảm, hưng phấn mãnh liệt do chất gây nghiện gây ra; với mỗi chất khác nhau sẽ có những triệu chứng “say” khác nhau. Khi sử dụng chất gây nghiện một cách liên tục, khả năng dung nạp của một người sẽ ngày càng gia tăng, có nghĩa là nhu cầu của họ về lượng chất sử dụng càng ngày càng lớn. Ngoài ra, việc ngừng sử dụng chất có thể dẫn đến hội chứng cai và thèm muốn dùng lại, điều này thường gây ra cảm giác lo lắng.

Những người mắc rối loạn sử dụng chất gây nghiện có thể có những suy nghĩ và hành vi lệch lạc, với các biểu hiện phổ biến bao gồm cảm giác thèm ăn mãnh liệt, thay đổi tính cách, hành động bất thường… Điều này là do sự thay đổi trong các vùng não bộ liên quan đến khả năng phán đoán, ra quyết định, học tập, trí nhớ và kiểm soát hành vi.

Các Loại Chất Gây Nghiện Phổ Biến

Chất	Tác động tức thì	Tác động lâu dài	Khả năng gây nghiện
Nhóm chất làm dịu hệ thần kinh trung ương (làm dịu, giảm đau và giảm lo âu)
Rượu, bia, các chất có cồn	Giảm lo âu, thư giãn Giảm ức chế Giảm khả năng suy nghĩ, làm suy yếu khả năng phối hợp của cơ thể Buồn ngủ Hiệu ứng quá liều: Buồn nôn Đau đầu Có thể ngừng thở và tử vong	Cơ thể phụ thuộc chất Hội chứng “cai” nặng Phá hủy não bộ Xơ gan và các bệnh nghiêm trọng khác Hội chứng rượu bào thai	Cao
Thuốc phiện, thuốc giảm đau (bao gồm cả thuốc giảm đau morphin)	Hưng phấn, giảm lo âu Giảm ức chế Giảm khả năng suy nghĩ, làm suy yếu khả năng phối hợp của cơ thể Buồn ngủ Hiệu ứng quá liều: Buồn nôn Co giật Có thể ngừng thở và tử vong	Dung nạp liều nhanh Hội chứng “cai” vừa phải	Cao
Thuốc an thần, thuốc ngủ, thuốc giảm lo âu	Giảm lo âu Giảm khả năng suy nghĩ, làm suy yếu khả năng phối hợp của cơ thể Buồn ngủ Hiệu ứng quá liều: Ngừng thở, tim ngừng đập Tử vong Đặc biệt nguy hiểm khi sử dụng chung với rượu	Hội chứng “cai” nặng Phụ thuộc cơ thể trầm trọng	Trung bình đến cao
Nhóm chất kích thích hệ thần kinh trung ương (kích thích hệ thần kinh, tạo ra phấn chấn, tăng hoạt động, ức chế khẩu vị)
Caffein	Nhiều năng lượng Tăng sự tập trung	Mất ngủ mạn tính Lo âu, trầm cảm Các vấn đề về dạ dày	Trung bình
Amphetamine, Methamphetamine, Cocaine	Tăng sự kích thích đối với cơ thể và tâm lý Tăng hoạt động, hành vi bạo lực Tăng khoái cảm Giảm ức chế, mất khả năng suy xét Mất ngủ, ăn mất ngon Hiệu ứng quá liều: Loạn thần tâm thần Co giật, tim ngừng đập, tử vong	Tổn hại về thể chất, nhanh già Phụ thuộc về cơ thể Tổn thương não	Cao
Nhóm chất gây ảo giác (thay đổi ý thức, bóp méo tri giác và gây ra ảo giác)
LSD, Mescaline	Tăng cường độ cảm giác “Bóp méo” hiện thực Ảo giác Cảm giác nhìn thấu bên trong Lú lẫn Hoảng sợ Hiệu ứng quá liều: Lú lẫn trầm trọng, hoảng loạn Loạn thần tạm thời (với những trường hợp nặng)	Không có sự phụ thuộc về cơ thể, nhưng có thể xuất hiện sự phụ thuộc về tâm lý	Thấp
Nhóm chất gây mê (tạo ra sự tách rời như mộng du)
Ketamine, MXE	Lẫn lộn Giảm cảm nhận đau Bóp méo cảm giác Cảm nhận phân tách, phân ly, mất kết nối	Phụ thuộc về cơ thể Suy giảm chức năng bàng quan và thận Suy giảm trí nhớ Giảm tính giao lưu, xã hội	Trung bình
Nhóm chất nhiều thành phần hóa học, gây nhiều tác động
Nicotine	Năng lượng, thư giãn	Phụ thuộc về thể chất Các vấn đề về tim mạch, tiêu hóa…	Cao
Cần sa	Trạng thái khoái cảm Thư giãn, giảm lo âu Tăng cường độ cảm giác Hiệu ứng quá liều (rất hiếm): Quá lo lắng, hoảng sợ, hoang tưởng	Giảm động cơ làm việc, quan hệ xã hội Suy giảm trí nhớ ngắn hạn và dài hạn Đau đầu, phối hợp vận động kém	Trung bình
Chất hít (xăng, sơn, keo…)	Nhiễm độc Trạng thái khoái cảm Lú lẫn Hiệu ứng quá liều: Nôn, nghẹt thở khi nôn Ngừng thở, tử vong	Phụ thuộc về cơ thể Tổn thương não Suy giảm chức năng thính giác Tổn thương thận và các cơ quan bên trong khác	Tùy thuộc từng trường hợp
Ectasy (Thuốc lắc, MDMA)	Nhiều năng lượng Bóp méo cảm giác Cảm thấy gắn kết, kết nối với mọi người	Tổn thương não, ảnh hưởng đến trí nhớ và tư duy Phá hủy dây thần kinh Co giật Tổn thương thận và tim mạch	Trung bình
GHB	Thư giãn, yên bình Tăng ham muốn tình dục, khoái cảm Có sức mạnh Hiệu ứng quá liều: Chóng mặt, buồn nôn Mất phối hợp Khó thở, suy hô hấp Ảo giác Mất trí nhớ Mất ý thức kéo dài 3 – 4 giờ Nguy hiểm khi kết hợp với chất an thần khác, đặc biệt là rượu (có thể dẫn đến tử vong)	Các vấn đề nghiêm trọng về trí nhớ Các bệnh tim mạch, hô hấp Ảo giác Lo âu cao	Cao

Các loại chất gây nghiện phổ biến và tác động của chúng

Dấu Hiệu Và Triệu Chứng

Đặc điểm cơ bản của rối loạn sử dụng chất gây nghiện là một tập hợp các triệu chứng về nhận thức, hành vi và sinh lý cho thấy cá nhân đó vẫn tiếp tục sử dụng chất gây nghiện bất chấp các vấn đề nghiêm trọng liên quan đến chất gây nghiện. Cẩm nang Chẩn đoán và Thống kê Rối loạn Tâm thần, Ấn bản lần thứ Năm (DSM-5 TR) đưa ra các nhóm tiêu chí chẩn đoán rối loạn này, bao gồm:

Nhóm Tiêu Chí 1: Khả Năng Kiểm Soát Việc Sử Dụng Chất Gây Nghiện Bị Suy Giảm

1. Cá nhân có thể sử dụng chất gây nghiện với số lượng lớn hơn hoặc trong thời gian dài hơn dự định ban đầu.

2. Cá nhân có thể thường xuyên bày tỏ mong muốn về việc cắt giảm hoặc điều chỉnh việc sử dụng chất gây nghiện; và có thể có nhiều nỗ lực không thành công nhằm giảm hoặc ngừng sử dụng chất.

3. Cá nhân có thể dành nhiều thời gian để có được chất gây nghiện, sử dụng hoặc hồi phục sau tác dụng của chất. Trong một số trường hợp nghiêm trọng hơn, hầu như tất cả hoạt động hàng ngày của cá nhân đều xoay quanh chất gây nghiện.

4. Cá nhân thể hiện ham muốn hoặc thôi thúc mãnh liệt đối với chất gây nghiện. Điều này có thể xảy ra bất cứ lúc nào, nhưng thường xuất hiện khi mà trước đó cá nhân đã sử dụng chất này.

Nhóm Tiêu Chí 2: Khiếm Khuyết Về Mặt Xã Hội

5. Việc sử dụng chất gây nghiện thường xuyên có thể dẫn đến việc không hoàn thành các nhiệm vụ chính ở nơi làm việc, trường học hoặc ở nhà.

6. Cá nhân có thể tiếp tục sử dụng chất gây nghiện mặc dù điều này dẫn tới/làm tái diễn/làm trầm trọng thêm các vấn đề xã hội hay vấn đề liên cá nhân.

7. Các hoạt động xã hội, nghề nghiệp hoặc giải trí quan trọng có thể bị từ bỏ hoặc giảm bớt do sử dụng chất gây nghiện.

Nhóm Tiêu Chí 3: Sử Dụng Chất Gây Nghiện Có Rủi Ro

8. Cá nhân sử dụng chất gây nghiện ngay cả trong các tình huống nguy hiểm về mặt vật lý.

9. Cá nhân có thể tiếp tục sử dụng chất gây nghiện mặc dù biết rằng mình đang gặp phải một vấn đề dai dẳng hoặc tái diễn về thể chất hoặc tâm lý có thể do chất gây nghiện gây ra hoặc làm trầm trọng thêm. Vấn đề then chốt khi đánh giá tiêu chí này không phải là sự tồn tại của vấn đề mà là việc cá nhân không kiêng sử dụng chất gây nghiện bất chấp hậu quả.

Nhóm Tiêu Chí 4: Tiêu Chí Dược Lý

10. Khả năng dung nạp được biểu thị bằng cách yêu cầu liều lượng chất này tăng lên đáng kể; hoặc tác dụng của chất giảm rõ rệt khi sử dụng liều thông thường.

11. Hội chứng cai xảy ra khi nồng độ của một chất trong máu hoặc mô giảm ở một cá nhân đã duy trì việc sử dụng chất đó nhiều và kéo dài. Sau khi phát triển các triệu chứng cai nghiện, cá nhân có xu hướng tiêu thụ chất này để giảm bớt các triệu chứng này.

Các triệu chứng dung nạp và cai thuốc có thể xảy ra trong quá trình sử dụng hợp lý các loại thuốc được kê đơn như một phần của điều trị y tế (ví dụ: thuốc giảm đau opioid, thuốc an thần, thuốc kích thích), do đó, nó không được tính khi chẩn đoán rối loạn sử dụng chất gây nghiện.

Rối loạn sử dụng chất gây nghiện xảy ra ở nhiều mức độ khác nhau. Theo ước tính chung về mức độ nghiêm trọng, rối loạn sử dụng chất gây nghiện ở mức độ nhẹ được gợi ý khi có từ hai đến ba triệu chứng, mức độ vừa phải là từ bốn đến năm triệu chứng và mức độ nghiêm trọng là từ sáu triệu chứng trở lên. Mức độ nghiêm trọng thay đổi theo thời gian cũng được phản ánh bằng việc giảm hoặc tăng tần suất và/hoặc liều lượng sử dụng chất gây nghiện, được đánh giá qua báo cáo của chính cá nhân, báo cáo của những người xung quanh, quan sát của bác sĩ lâm sàng và xét nghiệm sinh học.

LƯU Ý: Các triệu chứng được nêu chỉ mang tính tham khảo. Nếu bạn nghi ngờ bản thân hoặc những người xung quanh có rối loạn sử dụng chất gây nghiện, hãy tìm gặp nhà tâm lý để có kết luận chính xác.

Điều Trị Rối Loạn Sử Dụng Chất Gây Nghiện

Giải Độc Thuốc

Đây là bước đầu tiên trong quá trình phục hồi. Việc cai nghiện được giám sát y tế giúp cá nhân vượt qua quá trình này một cách an toàn và ổn định. Trong quá trình cai nghiện, cá nhân có thể được cung cấp các loại thuốc phù hợp (phụ thuộc vào loại chất lạm dụng) để giảm thiểu các triệu chứng cai nghiện và ngăn ngừa sự tái phát.

Phục Hồi Chức Năng Nội Trú

Cá nhân sẽ ở lại trong một cơ sở điều trị và được quan sát và chăm sóc suốt ngày đêm. Phục hồi chức năng nội trú có thể diễn ra ở các cơ sở khác nhau, chẳng hạn như bệnh viện hoặc cơ sở dân cư.

Phục Hồi Chức Năng Ngoại Trú

Các hình thức phục hồi ngoại trú chuyên sâu bao gồm nhập viện một phần hoặc các chương trình ngoại trú chuyên sâu. Những chương trình này yêu cầu cá nhân tham gia điều trị trong vài giờ mỗi ngày hoặc một lần một tuần, tùy thuộc vào mức độ nghiêm trọng của rối loạn.

>>> Tham Khảo: Những Ứng Dụng Giúp Bạn Từ Bỏ Thuốc Lá

Trị Liệu Tâm Lý

Các liệu pháp hành vi thường được sử dụng để giải quyết rối loạn sử dụng chất gây nghiện, bao gồm:

Liệu pháp Nhận thức – Hành vi (CBT): giúp thay đổi suy nghĩ và mô hình hành vi góp phần lạm dụng chất gây nghiện.
Phỏng vấn tạo động lực: giúp tăng động lực, ngừng lạm dụng chất gây nghiện và tạo ra những thay đổi tích cực.
Quản lý dự phòng: giúp kiêng khem bằng cách sử dụng biện pháp củng cố tích cực.

Làm Thế Nào Để Giúp Đỡ Người Thân Hoặc Bạn Bè Có Rối Loạn Sử Dụng Chất Gây Nghiện?

Đôi khi, việc nhận ra người mình yêu thương đang phải đối mặt với vấn đề sử dụng chất gây nghiện có thể gây ra sự khó khăn và căng thẳng không nhỏ. Dưới đây là một số lời khuyên hữu ích để bạn và người thân có thể đối phó với tình huống này một cách hiệu quả hơn:

Nắm vững thông tin về sự phụ thuộc và nghiện chất là bước quan trọng đầu tiên.
Hãy thể hiện sự ủng hộ bằng cách nói chuyện với họ về quan tâm của bạn và cam kết đồng hành trong quá trình điều trị. Giống như các bệnh mãn tính khác, chứng rối loạn sử dụng chất gây nghiện càng được điều trị sớm thì càng tốt.
Hãy thể hiện tình yêu và quan tâm, tập trung vào hành vi cụ thể và tránh chỉ trích – điều có thể khiến họ không muốn chia sẻ.
Không nên kỳ vọng họ sẽ thay đổi mà không có sự hỗ trợ. Cần có sự điều trị, giúp đỡ và các kỹ năng đối phó mới để vượt qua cơn nghiện.
Hãy tiếp tục ở bên họ như một quá trình hỗ trợ liên tục, để họ biết rằng bạn luôn ở đây và sẵn lòng giúp đỡ khi cần.

Bạn cũng cần lưu ý về một số điều cần tránh như sau:

Tránh sử dụng phương pháp thuyết phục, đe dọa, hối lộ hoặc kích động cảm xúc, vì chúng có thể làm người đó cảm thấy xấu hổ và dẫn đến sự cô lập hoặc buộc phải sử dụng chất gây nghiện.
Đừng che giấu, nói dối hoặc bào chữa hành vi của mình; việc giao tiếp cởi mở và trung thực là điều quan trọng để những người mắc rối loạn sử dụng chất gây nghiện nhận được sự giúp đỡ mà họ xứng đáng.
Tránh đối đầu với người đang trong trạng thái say; có thể bạn sẽ không thể tạo ra một cuộc trò chuyện ý nghĩa hoặc hợp lý, và điều này có thể dẫn đến bạo lực.
Cố gắng không cảm thấy ái ngại hoặc xấu hổ về hành vi của họ, hoặc đưa ra những phán xét tiêu cực; những người mắc rối loạn sử dụng chất gây nghiện đang chịu đựng một căn bệnh, giống như các bệnh khác, và căn bệnh này không phải do bất kỳ người hoặc hành động cụ thể nào gây ra.
Đừng tham gia cùng họ; uống rượu hoặc sử dụng chất cùng với người mắc rối loạn sử dụng chất gây nghiện sẽ gây hại không chỉ cho họ mà còn cho chính bản thân bạn.

Nếu bạn cảm thấy mình hoặc người thân đang có những triệu chứng của rối loạn của sử dụng chất gây nghiện, hãy tới các cơ sở y tế để được thăm khám và chẩn đoán kịp thời, hoặc liên hệ Viện Tâm lý Việt – Pháp qua Hotline: 0977.729.396 để được tư vấn cụ thể. Can thiệp sớm là chìa khóa để cải thiện sức khỏe và chất lượng cuộc sống.

Tham khảo:

[1] Tâm bệnh học. Đặng Hoàng Minh

[2] What Is a Substance Use Disorder?. https://www.psychiatry.org/patients-families/addiction-substance-use-disorders/what-is-a-substance-use-disorder

[3] What is a Substance Use Disorder (SUD)?. https://americanaddictioncenters.org/rehab-guide/substance-use-disorder

[4] Substance Use Disorder (SUD). https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/16652-drug-addiction-substance-use-disorder-sud

—————————–

Viện Tâm lý Việt – Pháp

Trụ sở chính & Trung tâm trị liệu tại Hà Nội: Số 54 Trần Quốc Vượng, P. Dịch Vọng Hậu, Q. Cầu Giấy, TP. Hà Nội

Trung tâm trị liệu tại TP.HCM: Toà Landmark 81 & Landmark Plus, Vinhomes Central Park, 720A Điện Biên Phủ, P. 22, Q. Bình Thạnh, TP. HCM

Hotline: 0977.729.396 (Zalo, 24/7)

Email: info@tamlyvietphap.vn

Facebook: https://www.facebook.com/tamlyvietphap.vn

Link Gốc

Nghiện - Addiction

Rối Loạn Sử Dụng Chất Gây Nghiện Và Những Hệ Quả Khó Lường