Trong những năm gần đây, nhu cầu đưa trẻ đi khám vì rối loạn phát triển, chậm nói, nghi ngờ tự kỷ hoặc chậm phát triển ngày càng tăng tại Việt Nam. Báo cáo năm 2024 từ Khoa Tâm thần – Bệnh viện Nhi Trung ương cho biết đơn vị tiếp nhận hơn 45.000 lượt khám sức khỏe tâm thần trẻ em, trong đó gần 20% liên quan đến dấu hiệu nghi ngờ rối loạn phổ tự kỷ.

Con số này không chỉ phản ánh gánh nặng của hệ thống y tế mà còn cho thấy sự thay đổi nhận thức của phụ huynh: nhiều người đã chủ động hơn trong việc quan sát và tìm kiếm hỗ trợ cho con.

Đi kèm với sự quan tâm đó là vô số trăn trở: khi nào sự khác biệt của trẻ chỉ là một phần bình thường trong phát triển, và khi nào là dấu hiệu bất thường? Khi cần đánh giá, ai là người đánh giá đúng? Và liệu việc can thiệp có thật sự mang lại kết quả rõ rệt hay không? Chính những câu hỏi này tạo ra áp lực không nhỏ lên nhiều gia đình.

Trong bối cảnh ấy, việc hiểu đúng về rối loạn phát triển trở nên đặc biệt quan trọng. Đây không phải là “một vấn đề đáng sợ”, càng không phải lỗi của trẻ hay cách nuôi dạy của gia đình. Rối loạn phát triển phản ánh sự khác biệt trong quá trình phát triển não bộ, và những khác biệt đó hoàn toàn có thể được hỗ trợ nếu phụ huynh được trang bị kiến thức đúng đắn, khoa học và phù hợp với bối cảnh Việt Nam.

>> Tham khảo: Tìm Hiểu ADHD Và Rối Loạn Hành Vi Ở Trẻ Em: Góc Nhìn Khoa Học Và Ứng Dụng Thực Tiễn

Hiểu đúng về rối loạn phát triển ở trẻ em

Rối loạn phát triển (hay rối loạn phát triển thần kinh) là nhóm các rối loạn xuất hiện từ sớm ở tuổi thơ và ảnh hưởng trực tiếp đến cách não bộ hoạt động. Những khó khăn này ảnh hưởng đến khả năng học tập, giao tiếp, vận động, tương tác xã hội và mức độ độc lập của trẻ.

Các rối loạn phát triển thường gặp gồm:

Rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD)
Rối loạn phổ tự kỷ (ASD)
Các rối loạn giao tiếp (rối loạn ngôn ngữ, rối loạn âm vị lời nói, rối loạn giao tiếp xã hội…)
Khuyết tật trí tuệ
Rối loạn vận động (rối loạn tic, rối loạn vận động định hình…)
Rối loạn học tập đặc hiệu

Một điều quan trọng cần nhấn mạnh: trẻ không “hư”, không “kém”, không lười, và khó khăn của trẻ không phải là hậu quả của việc nuôi dạy sai hay tác động siêu nhiên. Rối loạn phát triển là kết quả của sự kết hợp giữa yếu tố di truyền và môi trường, ảnh hưởng đến sự hình thành và kết nối của não bộ.

Việc hiểu đúng bản chất của rối loạn phát triển giúp giảm bớt kỳ thị và mở đường cho trẻ nhận được hỗ trợ phù hợp, nhân văn và dựa trên bằng chứng khoa học.

>> Tham khảo: Phân Biệt Tự Kỷ Và Chậm Phát Triển Trí Tuệ Ở Trẻ Em

Tầm quan trọng của can thiệp sớm

Nghiên cứu đã chứng minh rằng giai đoạn 0–3 tuổi là “cửa sổ vàng” của não bộ, khi các tế bào thần kinh có khả năng thích nghi, học hỏi và thay đổi mạnh mẽ nhất. Vì vậy, can thiệp sớm có thể tạo ra sự khác biệt lớn đối với trẻ gặp rối loạn phát triển.

1. Tối đa hóa tiềm năng phát triển của trẻ

Nhờ can thiệp sớm đúng phương pháp, trẻ có thể:

Tiến bộ trong giao tiếp
Phát triển khả năng ngôn ngữ
Cải thiện kỹ năng xã hội
Đạt được các mốc phát triển đúng độ tuổi
Giảm nguy cơ kéo dài các vấn đề hành vi và học tập

2. Cải thiện chức năng và sự độc lập

Các liệu pháp hỗ trợ như trị liệu ngôn ngữ, trị liệu hành vi, giáo dục đặc biệt, công tác xã hội giúp trẻ:

tăng khả năng tham gia vào hoạt động hằng ngày
thích nghi tốt hơn với môi trường học đường
xây dựng sự tự lập thông qua các kỹ năng sinh hoạt cơ bản

3. Giảm thiểu tác động của triệu chứng

Những trẻ gặp rối loạn phổ tự kỷ (ASD), nếu được can thiệp sớm, có thể:

Cải thiện giao tiếp mắt
Phát triển kỹ năng tương tác xã hội
Giảm hành vi lặp lại
Tăng khả năng giao tiếp bằng lời

Trẻ cũng giảm đáng kể lo âu khi khó khăn được hỗ trợ đúng cách.

4. Tăng cường hỗ trợ gia đình

Can thiệp sớm luôn bao gồm phần hỗ trợ dành cho phụ huynh:

Hướng dẫn cách tương tác – giao tiếp phù hợp
Giúp cha mẹ hiểu rõ khó khăn của trẻ
Giảm căng thẳng, lo lắng
Xây dựng môi trường phát triển tích cực tại nhà

Các dịch vụ can thiệp sớm bao gồm những gì?

Can thiệp sớm (Early Intervention – EI) là hệ thống dịch vụ dành cho trẻ có khó khăn phát triển và gia đình. Các dịch vụ này có thể diễn ra tại gia đình hoặc tại các trung tâm chuyên môn.

Dưới đây là các nhóm dịch vụ chính:

Tiếp cận gia đình: đánh giá nhu cầu trẻ, xây dựng kế hoạch can thiệp.
Giáo dục gia đình: cung cấp kiến thức để phụ huynh hỗ trợ đúng cách.
Vật lý trị liệu: cải thiện vận động và khả năng phối hợp.
Chỉnh hình – thiết bị hỗ trợ: hỗ trợ trẻ gặp hạn chế vận động.
Chăm sóc y tế: theo dõi sức khỏe liên quan đến phát triển.
Hỗ trợ dinh dưỡng: tối ưu thể chất và sự tăng trưởng.
Trị liệu tâm lý – tâm thần: giảm lo âu, nâng cao sức khỏe tinh thần.
Giáo dục đặc biệt: hỗ trợ học tập và kỹ năng xã hội.
Liệu pháp nghề nghiệp: tăng cường kỹ năng tự lập hằng ngày.
Dịch vụ thính học: đánh giá và can thiệp thính giác.
Liệu pháp ngôn ngữ: tăng khả năng biểu đạt và giao tiếp.
Hỗ trợ trẻ khiếm thị – khiếm thính: điều chỉnh cách học phù hợp.
Dịch vụ vận chuyển: hỗ trợ gia đình tiếp cận trị liệu.
Phối hợp chăm sóc đa chuyên ngành: đảm bảo tính thống nhất trong can thiệp.

Các chương trình can thiệp sớm đã và đang được đưa vào hệ thống y tế công cộng tại Việt Nam, cùng với sự hỗ trợ của các tổ chức quốc tế như UNICEF, nhằm đẩy mạnh giáo dục phụ huynh và tăng khả năng nhận diện sớm những dấu hiệu bất thường.

>> Tham khảo: Điều Trị Tâm Lý Cho Người Mắc Rối Loạn Lo Âu

Lời nhắn dành cho phụ huynh

Rối loạn phát triển không phải là điều đáng xấu hổ hay một bản án cho tương lai của trẻ. Đây là một sự khác biệt trong phát triển, và điều này hoàn toàn có thể được chấp nhận, hỗ trợ, giúp trẻ sống hạnh phúc, học tập tốt và hòa nhập xã hội.

Quan trọng hơn cả không phải là việc chẩn đoán, mà là sự đồng hành của cha mẹ. Khi cha mẹ hiểu đúng về vấn đề, phát hiện sớm các dấu hiệu và áp dụng các giải pháp khoa học, nhân văn, trẻ sẽ có cơ hội phát huy tối đa tiềm năng của mình. Hành trình này bắt đầu từ việc cha mẹ chú ý quan sát, lắng nghe và tin tưởng vào trực giác của chính mình, vì bạn chính là người hiểu con mình nhất.

Kết luận

Rối loạn phát triển là một sự khác biệt trong quá trình phát triển chứ không phải lỗi của trẻ hay của gia đình. Khi được phát hiện sớm và hỗ trợ kịp thời, trẻ hoàn toàn có thể học tập tốt, giao tiếp tốt và hòa nhập xã hội

Việc hiểu đúng, sử dụng các can thiệp dựa trên bằng chứng khoa học và duy trì sự đồng hành của gia đình chính là nền tảng tạo nên sự thay đổi tích cực cho trẻ. Bằng sự kiên nhẫn và yêu thương, cha mẹ có thể giúp con phát huy tối đa tiềm năng của mình.

Reference

American Psychiatric Association. (n.d.). Neurodevelopmental disorders. https://www.psychiatry.org/patients-families/neurodevelopment-disorders

World Health Organization. (2012). Developmental difficulties in early childhood: Prevention, early identification, assessment and intervention in low- and middle-income countries: A review. https://iris.who.int/server/api/core/bitstreams/d013075d-528d-432c-beee-c73b3e0d88ce/content

Centers for Disease Control and Prevention. (2024, January 19). HCP PPT presentation FINAL CLEARED Updated 1.19.24. https://www.cdc.gov/ncbddd/actearly/hcp/HCP-PPT-Presentation_FINAL_CLEARED_Updated-1.19.24.pdf?utm_

Rối loạn tâm thần, Rối loạn tâm lý thần kinh

Rối Loạn Phát Triển Ở Trẻ Em: Hiểu Đúng, Phát Hiện Sớm Và Hỗ Trợ Hiệu Quả