Rối Loạn Đồng Mắc Ở Trẻ Tự Kỷ Và Những Điều Cần Lưu Ý

Khi một trẻ được chẩn đoán rối loạn phổ tự kỷ, nhiều phụ huynh thường tập trung toàn bộ sự chú ý vào các đặc điểm cốt lõi của tự kỷ như giao tiếp, hành vi lặp lại hay khó khăn trong tương tác xã hội. Tuy nhiên, trong thực tế lâm sàng, không ít trẻ tự kỷ còn gặp thêm những khó khăn tâm lý khác song song, được gọi chung là rối loạn đồng mắc ở trẻ tự kỷ.

Việc hiểu đúng về rối loạn đồng mắc không nhằm làm cha mẹ thêm lo lắng, mà giúp nhìn rõ hơn toàn cảnh khó khăn của trẻ, từ đó có hướng hỗ trợ phù hợp và thực tế hơn trong đời sống hằng ngày.

Rối loạn đồng mắc ở trẻ tự kỷ là gì

Trong tâm lý học và y học, “đồng mắc” được dùng để chỉ tình trạng một cá nhân cùng lúc có từ hai rối loạn hoặc bệnh lý trở lên trong cùng một giai đoạn phát triển. Với trẻ tự kỷ, điều này có nghĩa là ngoài các đặc điểm của rối loạn phổ tự kỷ, trẻ có thể đồng thời gặp thêm các rối loạn tâm thần khác.

Rối loạn phổ tự kỷ là một rối loạn phát triển thần kinh. Do đó, việc xuất hiện rối loạn đồng mắc ở trẻ tự kỷ không phải là hiếm gặp, mà là hiện tượng thường được ghi nhận trong nghiên cứu và thực hành lâm sàng. Những rối loạn đồng mắc này có thể ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt, học tập và khả năng thích nghi của trẻ nếu không được nhận diện đúng.

>> Tham khảo: Tự Kỷ Là Gì? Tổng Quan Về Rối Loạn Phổ Tự Kỷ

Vì sao rối loạn đồng mắc ở trẻ tự kỷ dễ bị bỏ sót

Một trong những lý do khiến rối loạn đồng mắc ở trẻ tự kỷ dễ bị bỏ sót là vì nhiều biểu hiện của các rối loạn khác trông khá giống với đặc điểm của tự kỷ. Chẳng hạn, một số hành vi lặp lại trong rối loạn ám ảnh cưỡng chế có thể bị nhầm lẫn với hành vi lặp lại đặc trưng của tự kỷ.

Bên cạnh đó, những biểu hiện như lo âu, buồn bã kéo dài, cáu kỉnh hay mất ngủ đôi khi được xem là “tính cách”, “phản ứng nhất thời” hoặc “một phần của tự kỷ”, thay vì được nhìn nhận như những dấu hiệu cần được đánh giá thêm. Việc bỏ sót rối loạn đồng mắc có thể khiến quá trình hỗ trợ trẻ kém hiệu quả, vì nguồn gốc khó khăn chưa được hiểu đầy đủ.

>> Tham khảo: 3 Mức Độ Của Rối Loạn Phổ Tự Kỷ

Những rối loạn đồng mắc ở trẻ tự kỷ thường được ghi nhận

Nhiều nghiên cứu cho thấy rối loạn đồng mắc ở trẻ tự kỷ không phải là hiện tượng hiếm gặp, mà là một phần quan trọng cần được xem xét khi hiểu toàn diện về khó khăn của trẻ. Những rối loạn này có thể xuất hiện đồng thời, với mức độ khác nhau, và ảnh hưởng trực tiếp đến sinh hoạt, học tập cũng như khả năng can thiệp.

Dưới đây là những rối loạn đồng mắc thường được ghi nhận ở trẻ em và vị thành niên trong phổ tự kỷ:

• Rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD)
  Đây là rối loạn đồng mắc được ghi nhận phổ biến nhất ở trẻ tự kỷ. Trẻ có thể gặp khó khăn trong việc tập trung, dễ bị xao nhãng, tăng hoạt động hoặc bốc đồng. Những biểu hiện này đôi khi khiến người lớn nghĩ rằng trẻ “khó dạy” hoặc “không hợp tác”, trong khi thực chất trẻ đang phải đối mặt với khó khăn về điều chỉnh chú ý và hành vi.
• Rối loạn giấc ngủ
  Nhiều trẻ tự kỷ gặp vấn đề về giấc ngủ như khó đi vào giấc ngủ, ngủ không sâu hoặc thức giấc nhiều lần trong đêm. Rối loạn giấc ngủ không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất, mà còn làm trầm trọng hơn các khó khăn về cảm xúc, hành vi và khả năng tập trung của trẻ vào ban ngày.
• Rối loạn lo âu
  Lo âu là một rối loạn đồng mắc thường gặp khác ở trẻ tự kỷ, đặc biệt trong những bối cảnh đòi hỏi giao tiếp xã hội hoặc khi môi trường có nhiều thay đổi. Trẻ có thể biểu hiện lo âu qua né tránh, căng thẳng, dễ cáu gắt hoặc tăng hành vi lặp lại, khiến người lớn dễ nhầm lẫn đây chỉ là “đặc điểm tự kỷ”.
• Rối loạn hành vi
  Một số trẻ tự kỷ có thể xuất hiện các hành vi thách thức, chống đối hoặc bùng nổ cảm xúc. Những hành vi này thường không xuất phát từ “cố ý” mà có thể liên quan đến khó khăn trong điều chỉnh cảm xúc, giao tiếp nhu cầu hoặc do tác động của các rối loạn đồng mắc khác.
• Trầm cảm
  Trầm cảm ở trẻ tự kỷ thường khó nhận diện hơn, đặc biệt ở trẻ lớn và vị thành niên. Trẻ có thể giảm hứng thú với các hoạt động quen thuộc, thu mình nhiều hơn hoặc có những thay đổi rõ rệt về cảm xúc và động lực. Những biểu hiện này đôi khi bị bỏ qua vì được cho là “tính cách” hoặc “giai đoạn”.
• Rối loạn ám ảnh cưỡng chế (OCD) và rối loạn lưỡng cực
  Hai rối loạn này được ghi nhận với tỷ lệ thấp hơn, nhưng vẫn có thể xuất hiện ở một số trẻ tự kỷ. Việc phân biệt OCD với các hành vi lặp lại đặc trưng của tự kỷ đòi hỏi đánh giá chuyên môn cẩn trọng, vì biểu hiện bên ngoài có thể khá giống nhau.
• Rối loạn loạn thần
  Đây là nhóm rối loạn hiếm gặp trong phổ tự kỷ. Tuy nhiên, khi xuất hiện, những biểu hiện này cần được đánh giá y khoa và tâm lý một cách nghiêm túc để đảm bảo an toàn và hỗ trợ phù hợp cho trẻ.

Điều quan trọng cần lưu ý là không phải mọi trẻ tự kỷ đều gặp các rối loạn đồng mắc, và mỗi trẻ có thể có một tổ hợp khó khăn rất khác nhau. Các số liệu nghiên cứu giúp cha mẹ và chuyên gia hiểu bức tranh chung, chứ không nhằm áp đặt hay dự đoán tình trạng của từng trẻ cụ thể.

Rối loạn đồng mắc ở trẻ tự kỷ ảnh hưởng như thế nào đến đời sống hằng ngày

Sự hiện diện của rối loạn đồng mắc ở trẻ tự kỷ có thể làm cho các khó khăn trong đời sống trở nên rõ rệt hơn. Trẻ có thể gặp nhiều trở ngại hơn trong học tập, giao tiếp, kiểm soát cảm xúc hoặc duy trì các hoạt động thường ngày.

Trong một số trường hợp, phụ huynh nhận thấy trẻ đã được can thiệp về tự kỷ nhưng tiến triển vẫn chậm hoặc khó khăn kéo dài. Khi đó, nguyên nhân có thể không chỉ nằm ở tự kỷ, mà còn liên quan đến các rối loạn đồng mắc chưa được nhận diện và hỗ trợ phù hợp.

>> Tham khảo: Những Lưu Ý Quan Trọng Khi Đánh Giá Tự Kỷ: Vì Sao Cần Tương Tác Trực Tiếp?

Khi nào cha mẹ nên cân nhắc đánh giá toàn diện

Cha mẹ có thể cân nhắc tìm đến đánh giá toàn diện khi nhận thấy trẻ có những thay đổi rõ rệt về hành vi hoặc cảm xúc, chẳng hạn như lo âu kéo dài, mất ngủ thường xuyên, giảm hứng thú với các hoạt động quen thuộc, khó tập trung nghiêm trọng hoặc những hành vi gây ảnh hưởng lớn đến sinh hoạt gia đình và học tập.

Việc đánh giá toàn diện không nhằm mục đích dán nhãn hay làm phức tạp vấn đề, mà giúp hiểu đúng bản chất những khó khăn trẻ đang trải qua, từ đó lựa chọn hướng hỗ trợ phù hợp hơn cho từng giai đoạn phát triển.

Thông điệp dành cho cha mẹ có con tự kỷ

Việc trẻ có thêm rối loạn đồng mắc ở trẻ tự kỷ không phải là lỗi của cha mẹ. Đây là những khó khăn thường được ghi nhận trong quá trình phát triển thần kinh và sức khỏe tâm thần của trẻ.

Hiểu đúng về rối loạn đồng mắc giúp cha mẹ bớt tự trách mình, đồng thời chủ động hơn trong việc phối hợp với nhà trường và các chuyên gia để hỗ trợ trẻ một cách toàn diện và nhất quán.

Kết luận

Rối loạn đồng mắc ở trẻ tự kỷ là một thực tế cần được nhìn nhận đúng mức trong quá trình chăm sóc và hỗ trợ trẻ. Việc nhận diện và đánh giá đầy đủ không nhằm làm gia tăng lo lắng, mà giúp gia đình hiểu rõ hơn nguồn gốc khó khăn của trẻ và lựa chọn hướng can thiệp phù hợp.

Khi cha mẹ có thêm kiến thức và góc nhìn toàn diện, hành trình đồng hành cùng trẻ tự kỷ sẽ bớt hoang mang và có nhiều cơ sở hơn để hỗ trợ trẻ phát triển theo khả năng của mình.

Reference

 1. American Psychological Association. (2018). Comorbidity. In APA Dictionary of Psychology. https://dictionary.apa.org/comorbidity

2. Advanced Therapy Clinic. (2025, May 14). Comorbid psychiatric disorders in autism. https://www.advancedtherapyclinic.com/blog/comorbid-psychiatric-disorders-in-autism

3. Mutluer, T., Genç, H. A., Morey, A. Ö., Eser, H. Y., Ertirmaz, B., Can, M., & Munir, K. (2022). Population-based psychiatric comorbidity in children and adolescents with autism spectrum disorder: A meta-analysis. Frontiers in Psychiatry, 13, Article 856208. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35693977/