Rối loạn nhân cách ranh giới (BPD) là một trong những loại rối loạn nhân cách phổ biến nhất trong các cơ sở điều trị, đặc trưng bởi những thay đổi tâm trạng cực độ, sự bất ổn trong các mối quan hệ liên cá nhân và sự bốc đồng.

Rối Loạn Nhân Cách Ranh Giới Là Gì?

Rối loạn nhân cách ranh giới (Borderline personality disorder – BPD) là một rối loạn tâm thần đặc trưng bởi những thay đổi tâm trạng cực độ, sự bất ổn trong các mối quan hệ liên cá nhân và sự bốc đồng. Đây là một trong những loại rối loạn nhân cách phổ biến nhất trong các cơ sở điều trị. Người mắc rối loạn này có những mối quan hệ chao đảo, họ vừa sợ bị bỏ rơi nhưng cũng không có khả năng kiểm soát cảm xúc của chính mình. Họ thường có các hành vi mang tính tự sát hoặc tự hủy hoại mình, chẳng hạn như cắt tay, đốt da hoặc đấm/đá bản thân.

Người có rối loạn nhân cách ranh giới thường có các cảm xúc rất mạnh mẽ, có thể dao động từ rất giận dữ tới trạng thái trầm uất nặng nề chỉ trong một khoảng thời gian ngắn ngủi. Sự không ổn định cả về cảm xúc, các mối quan hệ, hình ảnh bản thân và hành vi tồn tại một cách dai dẳng và bền vững ở những người này. Nó có thể chuyển thành tính xung kích, biểu hiện qua các hành vi tự hại hoặc lạm dụng chất gây nghiện. Một số người tìm đến những hành vi tự hại để giảm đi cảm giác áp lực, một số khác lại cảm thấy trống rỗng và gặp khó khăn trọng việc xác định bản sắc của chính mình.

Dấu Hiệu Và Triệu Chứng

Theo Cẩm nang Chẩn đoán và Thống kê Rối loạn Tâm thần, Ấn bản lần thứ Năm (DSM-5 TR), cá nhân có thể được chẩn đoán mắc rối loạn nhân cách ranh giới nếu người đó luôn có những bất ổn về các mối quan hệ liên cá nhân, hình ảnh bản thân và cảm xúc, cũng như tính xung động rõ rệt, khởi phát từ giai đoạn đầu tuổi trưởng thành và thể hiện trong các bối cảnh khác nhau qua năm (hoặc nhiều hơn) trong số những biểu hiện sau:

1. Nỗ lực điên cuồng để tránh bị bỏ rơi trong thực tế hoặc trong tưởng tượng (Lưu ý: Không bao gồm hành vi tự sát hoặc hành vi tự hại).

2. Luôn có các mối quan hệ liên cá nhân không ổn định và căng thẳng, đặc trưng bởi sự thay đổi luân phiên giữa điểm cực độ của trạng thái cực kỳ lý tưởng hóa và trạng thái hạ thấp giá trị.

3. Rối loạn bản sắc: hình ảnh hoặc ý thức về bản thân không ổn định một cách rõ rệt và dai dẳng.

4. Tính xung động trong tối thiểu hai lĩnh vực có thể gây tổn hại đến bản thân (ví dụ: tiêu tiền, quan hệ tình dục, lạm dụng chất gây nghiện lái xe liều lĩnh, ăn uống vô độ) (Lưu ý: Không bao gồm hành vi tự sát hoặc hành vi tự hại).

5. Các hành vi, cử chỉ hoặc đe dọa tự tử, hoặc hành vi tự hại lặp đi lặp lại.

6. Sự không ổn định về cảm xúc do phản ứng rõ rệt của tâm trạng (ví dụ: chứng khó nuốt từng đợt dữ dội, có các giai đoạn khó chịu hoặc lo lắng thường kéo dài vài giờ và hiếm khi kéo dài hơn vài ngày).

7. Cảm giác trống rỗng kéo dài.

8. Có những cơn giận dữ mãnh liệt, không phù hợp, hoặc gặp khó khăn trong việc kiểm soát cơn giận dữ của bản thân (ví dụ: thường xuyên tỏ ra nóng nảy, tức giận hoặc đánh nhau).

9. Có các ý tưởng hoang tưởng thoáng qua liên quan đến căng thẳng hoặc các triệu chứng phân ly nghiêm trọng.

LƯU Ý: Các triệu chứng được nêu chỉ mang tính tham khảo. Nếu bạn nghi ngờ bản thân mắc rối loạn nhân cách ranh giới, hãy tìm gặp nhà tâm lý tại các cơ sở đánh giá & điều trị tâm lý/tâm thần uy tín để có kết luận chính xác.

Sự Khác Biệt Giữa Rối Loạn Nhân Cách Ranh Giới Và Rối Loạn Lưỡng Cực

Rối loạn nhân cách ranh giới thường được chẩn đoán nhầm thành rối loạn lưỡng cực (bipolar disorder). Tuy nhiên, đây là hai rối loạn tâm thần hoàn toàn khác nhau, mặc dù rối loạn lưỡng cực cũng đặc trưng bởi những sự thay đổi lớn về tâm trạng và hành vi của một người.

Ở những người mắc rối loạn nhân cách ranh giới, tâm trạng và hành vi thay đổi nhanh chóng để đáp ứng với những căng thẳng, đặc biệt là khi tương tác với người khác. Trong khi đó, ở những người mắc rối loạn lưỡng cực, cảm xúc của họ sẽ kéo dài hơn và mức độ phản ứng thấp hơn. Những người mắc rối loạn lưỡng cực cũng có những thay đổi đáng kể về mức năng lượng và các hành vi – không giống những người mắc rối loạn nhân cách ranh giới.

Những Ai Có Nguy Cơ Mắc Rối Loạn Nhân Cách Ranh Giới?

Hầu hết các rối loạn nhân cách đều bắt đầu ở độ tuổi thiếu niên – khi nhân cách của cá nhân phát triển và trưởng thành hơn. Do đó, phần lớn những người được chẩn đoán mắc rối loạn nhân cách ranh giới đều trên 18 tuổi.

Mặc dù bất kỳ ai cũng có thể mắc rối loạn nhân cách ranh giới, nhưng một người sẽ có nguy cơ gặp rối loạn này cao hơn nếu các thành viên trong gia đình người đó có tiền sử mắc rối loạn nhân cách ranh giới. Bên cạnh đó, những người gặp các vấn đề về sức khỏe tâm thần như rối loạn lo âu, trầm cảm hay rối loạn ăn uống cũng có nguy cơ cao mắc rối loạn này.

Ngoài ra, thống kê cho thấy gần 75% những người mắc rối loạn nhân cách ranh giới là nữ giới. Tuy nhiên, nghiên cứu cho thấy rằng nguy cơ nam giới và nữ giới bị ảnh hưởng bởi rối loạn này là như nhau, song, nam giới có thể bị chẩn đoán nhầm thành rối loạn căng thẳng sau chấn thương (PTSD) hoặc rối loạn trầm cảm.

Nguyên Nhân Nào Gây Ra Rối Loạn Nhân Cách Ranh Giới?

Các nghiên cứu đã chỉ ra một số yếu tố có thể làm tăng khả năng phát triển rối loạn nhân cách ranh giới ở một người bao gồm:

Tiền sử gia đình: Một người có các thành viên trong gia đình (như cha mẹ hoặc anh chị em ruột) mắc rối loạn nhân cách ranh giới thì người đó có nguy cơ cao mắc rối loạn này do các yếu tố di truyền chung.
Cấu trúc và chức năng não bộ: Nghiên cứu cho thấy những người mắc chứng rối loạn nhân cách ranh giới có thể có những thay đổi về cấu trúc và chức năng ở não, đặc biệt là ở những vùng kiểm soát xung lực và điều hòa cảm xúc. Tuy nhiên, vẫn chưa rõ liệu những thay đổi này là nguyên nhân dẫn đến rối loạn nhân cách ranh giới hay sự thay đổi ở não bộ là do rối loạn này gây ra.
Các yếu tố về môi trường, văn hóa và xã hội: Nhiều người mắc chứng rối loạn nhân cách ranh giới đã từng trải qua những sự kiện đau thương trong cuộc sống, chẳng hạn như bị ngược đãi, bỏ rơi hoặc khó khăn trong thời thơ ấu. Một số người khác lại trải qua những mối quan hệ hoặc xung đột không ổn định.

Các Phương Pháp Điều Trị Rối Loạn Nhân Cách Ranh Giới

Sử Dụng Thuốc

Mặc dù chưa có loại thuốc riêng biệt nào để điều trị rối loạn nhân cách ranh giới, nhưng một số loại thuốc khác – chẳng hạn như thuốc chống trầm cảm và thuốc ổn định tâm trạng – có thể giúp cá nhân kiểm soát một số triệu chứng và giúp họ bớt khó khăn hơn.

LƯU Ý: Cần hết sức thận trọng khi sử dụng thuốc và chỉ được dùng thuốc khi có sự tư vấn và kê đơn của bác sĩ lâm sàng.

Trị Liệu Tâm Lý

Liệu pháp tâm lý được sử dụng phổ biến nhất và đã được chứng minh là có hiệu quả cao trong việc điều trị rối loạn nhân cách ranh giới là liệu pháp Hành vi Biện chứng (Dialectical Behavior Therapy – DBT). Trong trị liệu Hành vi Biện chứng, cá nhân sẽ được học các kỹ năng để đương đầu với các triệu chứng, bao gồm chú tâm, điều hòa cảm xúc, chấp nhận căng thẳng và các kỹ năng hiệu quả liên cá nhân. Mục tiêu của liệu pháp này lần lượt là giải quyết các hành vi tự sát, các hành vi cản trở việc trị liệu, các hành vi làm suy giảm chất lượng cuộc sống, các hành vi phản ứng mạnh, các hành vi căng thẳng sau sang chấn và cuối cùng là xây dựng các hành vi tự ghi nhận và tự tôn trọng.

Bên cạnh đó, liệu pháp Nhận thức Hành vi (Cognitive Behavior Therapy – CBT) cũng được sử dụng nhằm giúp cá nhân mắc rối loạn nhân cách ranh giới có thể nhận ra các suy nghĩ tiêu cực và thay thế chúng bằng những suy nghĩ hiệu quả hơn. Tiếp cận này cho thấy hiệu quả trong việc giảm ý tưởng tự sát, các niềm tin sai lệch, lo âu và căng thẳng cảm xúc. Ngoài ra, liệu pháp Sơ cấu Nhận thức, kết hợp giữa tiếp cận Nhận thức Hành vi và các kỹ thuật Phân tâm học, với mục tiêu giúp cá nhân nhận diện và thay đổi các sơ cấu nhận thức và hành vi không thích nghi, cũng cho thấy hiệu quả nhất định đối với rối loạn nhân cách ranh giới.

Điều Trị Nội Trú

Trong thời điểm khủng hoảng, việc đến bệnh viện hoặc các cơ sở nội trú – những nơi có đủ nguồn lực hỗ trợ – có thể giúp cá nhân cảm thấy tốt hơn. Thông thường, người mắc rối loạn nhân cách ranh giới nằm viện theo dõi trong một khoảng thời gian ngắn hạn (khoảng 1 tuần), tuy nhiên, điều này phụ thuộc vào tình trạng của mỗi cá nhân. Việc điều trị nội trú cần được đặc biệt xem xét nếu cá nhân có nguy cơ làm hại bản thân hoặc làm hại người khác.

Chiến Lược Tự Trợ Giúp

Các chiến lược tự trợ giúp có thể giúp làm giảm các triệu chứng của rối loạn nhân cách ranh giới. Cá nhân có thể sử dụng các sổ tay hướng dẫn về rối loạn nhân cách ranh giới, học các kỹ năng hành vi biện chứng (DBT) hoặc tham gia vào các hành động giải tỏa cảm xúc một cách lành mạnh. Việc duy trì chế độ ăn uống cân bằng, tập thể dục thường xuyên và ngủ đủ giấc cũng đem lại nhiều lợi ích cho quá trình điều trị.

Nếu bạn cảm thấy mình đang có những triệu chứng của rối loạn nhân cách ranh giới, hãy tới các cơ sở y tế để được thăm khám và chẩn đoán kịp thời, hoặc liên hệ Viện Tâm lý Việt – Pháp qua Hotline: 0977.729.396 để được tư vấn cụ thể. Can thiệp sớm là chìa khóa để cải thiện sức khỏe và chất lượng cuộc sống.

Tham khảo:

[1] Tâm bệnh học. Đặng Hoàng Minh (chủ biên)

[2] Diagnostic and statistical manual of mental disorders _ DSM-5-TR.

[3] All About Borderline Personality Disorder. https://psychcentral.com/disorders/borderline-personality-disorder#prevalence

[4] Borderline Personality Disorder. https://www.nimh.nih.gov/health/topics/borderline-personality-disorder

[5] Borderline Personality Disorder (BPD). https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/9762-borderline-personality-disorder-bpd

—————————–

Viện Tâm lý Việt – Pháp

Trụ sở chính & Trung tâm trị liệu tại Hà Nội: Số 54 Trần Quốc Vượng, P. Dịch Vọng Hậu, Q. Cầu Giấy, TP. Hà Nội

Trung tâm trị liệu tại TP.HCM: Toà Landmark Plus, Vinhomes Central Park, 720A Điện Biên Phủ, P. 22, Q. Bình Thạnh, TP. HCM

Hotline: 0977.729.396 (Zalo, 24/7)

Email: info@tamlyvietphap.vn