Chính Xác Thì Déjà Vu Là Gì?

“Déjà vu” mô tả cảm giác kỳ lạ khi bạn nghĩ bạn đã trải qua điều gì đó, ngay cả khi bạn biết mình chưa từng.

Giả sử đây là lần đầu tiên bạn đi lướt ván. Bạn chưa bao giờ làm bất cứ điều gì giống như thế, nhưng bạn đột nhiên có một ký ức riêng biệt về việc đã thực hiện cùng một chuyển động của cánh tay, dưới cùng một bầu trời xanh, với cùng những con sóng vỗ dưới chân bạn.

Hoặc có lẽ bạn đang khám phá một thành phố mới lần đầu và ngay lập tức cảm thấy như thể bạn đã đi bộ dưới lối đi bộ rợp bóng cây đó trước đây.

Bạn có thể cảm thấy hơi mất phương hướng và tự hỏi điều gì đang xảy ra, đặc biệt khi bạn trải nghiệm déjà vu lần đầu tiên.

Thường thì không có gì phải lo lắng. Mặc dù déjà vu có thể đi kèm với cơn động kinh ở những người bị động kinh thùy thái dương, nhưng nó cũng xảy ra ở những người không có bất kỳ vấn đề sức khỏe nào.

Không có bằng chứng thuyết phục về mức độ phổ biến của nó, nhưng các ước tính khác nhau cho thấy có khoảng 60 – 80% dân số trải qua hiện tượng này.

Mặc dù déjà vu khá phổ biến, đặc biệt là ở những người trẻ tuổi, nhưng các chuyên gia vẫn chưa xác định được nguyên nhân.

Tuy nhiên, họ đã đưa ra một số giả thuyết về những nguyên nhân tiềm ẩn nhất.

Vậy Điều Gì Gây Ra Déjà Vu?

Các nhà nghiên cứu không thể dễ dàng nghiên cứu déjà vu, một phần vì nó xảy ra bất ngờ và thường ở những người không có nguy cơ sức khỏe tiềm ẩn nào.

Hơn nữa, trải nghiệm déjà vu có xu hướng kết thúc nhanh chóng như khi bắt đầu. Cảm giác có thể thoáng qua đến nỗi nếu bạn không biết nhiều về déjà vu, bạn thậm chí có thể không nhận ra điều gì vừa xảy ra. Bạn có thể cảm thấy hơi bất an nhưng cũng sẽ nhanh chóng rũ bỏ cảm giác này.

Các chuyên gia đã đưa ra một số nguyên nhân khác nhau của déjà vu. Hầu hết đồng ý rằng chúng có thể liên quan đến trí nhớ theo một cách nào đó. Dưới đây là một số giả thuyết được chấp nhận rộng rãi.

Phân Tách Nhận Thức (Split Perception)

Giả thuyết về nhận thức phân tách cho thấy déjà vu xảy ra khi bạn nhìn thấy điều gì đó ở hai thời điểm khác nhau.

Lần đầu tiên bạn nhìn thấy, bạn có thể đang bị phân tâm. Bộ não của bạn có thể bắt đầu hình thành trí nhớ về những gì bạn thấy ngay cả với lượng thông tin hạn chế bạn nhận được từ một cái nhìn ngắn ngủi.

Nếu lần đầu tiên bạn nhìn thấy điều gì đó không khiến bạn chú ý hoàn toàn, chẳng hạn như cảnh sườn đồi, lần tiếp theo bạn gặp lại cảnh này thì bạn có thể tin rằng mình đang nhìn nó lần đầu tiên. Bộ não của bạn nhớ lại trước đó, ngay cả khi bạn không nhận thức được hoàn toàn những gì bạn quan sát. Vì vậy, bạn trải qua déjà vu.

>>> Tham Khảo: Định Nghĩa Về Sự Chú Ý

“Trục Trặc” Nhỏ Ở Não (Minor Brain Circuit Malfunctions)

Một giả thuyết khác cho rằng déjà vu xảy ra khi não của bạn “trục trặc”, có thể nói là trải qua một sự cố ngắn – tương tự như những gì xảy ra trong cơn động kinh.

Nói cách khác, nó có thể xảy ra khi phần não theo dõi các sự kiện hiện tại và phần não nhớ lại ký ức đều đang hoạt động cùng một lúc. Bộ não của bạn nhận thức sai những gì đang xảy ra trong hiện tại như một ký ức hoặc điều gì đó đã xảy ra. Loại rối loạn chức năng não này thường không đáng lo ngại trừ khi nó xảy ra thường xuyên.

Một số chuyên gia tin rằng một dạng “trục trặc” khác của não cũng có thể gây ra chứng déjà vu.

Khi bộ não của bạn tiếp nhận thông tin, nó thường đi theo một con đường cụ thể từ bộ nhớ lưu trữ ngắn hạn đến bộ nhớ dài hạn. Giả thuyết cho thấy rằng, đôi khi, ký ức ngắn hạn có thể là con đường tắt để lưu trữ trí nhớ dài hạn. Điều này có thể khiến bạn cảm thấy như thể đang tìm lại một ký ức lâu hơn là điều gì đó vừa xảy ra ngay giây trước.

Một giả thuyết khác đưa ra lời giải thích về quá trình xử lý thông tin bị trì hoãn. Khi bạn quan sát một thứ gì đó, thông tin bạn tiếp nhận thông qua các giác quan sẽ được truyền đến não của bạn theo hai con đường riêng biệt. Một trong những tuyến này đưa thông tin đến não của bạn nhanh hơn một chút so với tuyến còn lại. Sự chậm trễ này có thể cực kỳ không đáng kể, nhưng nó vẫn khiến bộ não của bạn nhầm sự kiện đơn lẻ này như hai trải nghiệm khác nhau.

>>> Tham Khảo: Hiệu Ứng Sai Lệch Thông Tin

Ghi Nhớ Ký Ức (Memory Recall)

Nhiều chuyên gia tin rằng déjà vu liên quan đến cách bạn xử lý và nhớ lại ký ức.

Déjà vu có thể xảy ra để phản ứng với một sự kiện tương tự mà bạn có thể đã từng trải qua trong thời thơ ấu nhưng không nhớ vì một số lý do nào đó. Mặc dù bạn không thể nhớ, bộ não của bạn vẫn biết bạn đang ở trong tình huống tương tự.

Quá trình ghi nhớ ngầm này dẫn đến cảm giác quen thuộc kỳ lạ. Nếu bạn có thể nhớ lại ký ức tương tự, bạn sẽ có thể liên kết cả hai và có thể sẽ không gặp phải tình trạng déjà vu nào cả.

Điều này thường xảy ra khi bạn nhìn thấy một cảnh cụ thể, chẳng hạn như bên trong một tòa nhà hoặc một bức tranh toàn cảnh tự nhiên, rất giống với cảnh mà bạn không nhớ.

Bạn có thể đã tự mình trải nghiệm điều này. Nhiều người báo cáo rằng trải nghiệm déjà vu kích hoạt niềm tin mạnh mẽ về việc biết điều gì sẽ xảy ra tiếp theo. Nhưng ngay cả khi bạn cảm thấy chắc chắn rằng bạn có thể dự đoán những gì bạn sắp thấy hoặc trải nghiệm, thì bạn thường không thể.

Giả thuyết này dựa trên ý tưởng rằng mọi người có xu hướng trải nghiệm cảm giác quen thuộc khi họ bắt gặp một cảnh có điểm tương đồng với thứ mà họ đã thấy trước đây.

Các Cách Giải Thích Khác

Một số cách giải thích khác bao gồm niềm tin rằng déjà vu liên quan đến một số loại trải nghiệm tâm linh, chẳng hạn như nhớ lại điều gì đó bạn đã trải qua trong kiếp trước hoặc trong một giấc mơ. Tuy nhiên chưa có bằng chứng nào chứng minh cho một trong hai ý tưởng này.

Các nền văn hóa khác nhau cũng mô tả trải nghiệm theo nhiều cách khác nhau.

Vì “déjà vu” trong tiếng Pháp có nghĩa là “đã thấy”, các tác giả của một nghiên cứu năm 2015 đã tự hỏi liệu trải nghiệm của người Pháp về hiện tượng này có khác nhau không.

Phát hiện của họ không làm sáng tỏ được nguyên nhân tiềm ẩn của déjà vu, nhưng họ đã tìm thấy bằng chứng cho thấy những người tham gia nghiên cứu tiếng Pháp có xu hướng thấy déjà vu đáng lo ngại hơn những người nói tiếng Anh.

Khi Nào Cần Lo Lắng?

Déjà vu thường không có nguyên nhân nghiêm trọng, nhưng nó có thể xảy ra ngay trước hoặc trong cơn co giật động kinh.

Nhiều người hoặc người thân của họ bị co giật thường nhận ra điều gì đang xảy ra khá nhanh chóng. Tuy nhiên, các cơn co giật khu trú (focal seizure), mặc dù phổ biến, nhưng không phải lúc nào cũng có thể nhận biết ngay được là cơn động kinh.

Các cơn co giật khu trú chỉ bắt đầu ở một phần não của bạn, dù chúng có thể lây lan ra. Chúng cũng rất ngắn, có thể kéo dài một hoặc hai phút, nhưng cũng có thể kết thúc chỉ sau vài giây.

Bạn sẽ không bị mất ý thức và có thể hoàn toàn nhận thức được xung quanh mình. Nhưng bạn có thể không phản ứng hoặc trả lời được, vì vậy người khác có thể cho rằng bạn đang nhìn chằm chằm vào không gian, chìm đắm trong suy nghĩ.

Déjà vu thường xảy ra trước một cơn động kinh khu trú có thể gặp các triệu chứng khác, chẳng hạn như:

Co giật hoặc mất kiểm soát cơ
Gián đoạn cảm giác hoặc ảo giác, bao gồm nếm, ngửi, nghe hoặc nhìn những thứ không có ở đó
Lặp đi lặp lại các chuyển động không chủ ý, như chớp mắt hoặc càu nhàu
Một cảm xúc dâng trào mà bạn không thể giải thích

Nếu bạn đã gặp bất kỳ triệu chứng nào trong số những triệu chứng này hoặc thường xuyên gặp phải tình trạng déjà vu (hơn một lần một tháng), bạn nên gặp bác sĩ để loại trừ bất kỳ nguyên nhân tiềm ẩn nào.

Déjà vu có thể là một trong những triệu chứng của chứng sa sút trí tuệ (dementia). Một số người sống chung với chứng sa sút trí tuệ thậm chí có thể tạo ra những hồi ức giả để phản ứng lại với những trải nghiệm Déjà vu lặp đi lặp lại.

Chứng sa sút trí tuệ rất nghiêm trọng, vì vậy tốt nhất bạn nên nói chuyện với bác sĩ về bất kỳ triệu chứng nào ở bản thân hoặc người thân ngay lập tức.

Nguồn: What Causes Déjà vu? – Healthline

>>> Tham Khảo: Tái Cấu Trúc Nhận Thức