Mạng Xã Hội Có Phải Là Nguyên Nhân Trầm Cảm Ở Trẻ Vị Thành Niên?

Dù chưa có bằng chứng xác đáng rằng mạng xã hội là nguyên nhân trầm cảm, nhưng đã có rất nhiều dấu hiệu cảnh báo việc sử dụng thường xuyên mạng xã hội có thể ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe tinh thần của giới trẻ, đặc biệt là trẻ vị thành niên. Hãy cùng chúng tôi tìm hiểu trong bài viết sau đây.

Tỷ Lệ Gia Tăng Trầm Cảm Song Song Với Sự Phổ Biến Của Smartphone – Nguyên Nhân Trầm Cảm?

Một lý do khiến mối tương quan giữa mạng xã hội và trầm cảm ở trẻ vị thành niên dường như không chỉ là trùng hợp ngẫu nhiên, là vì sự gia tăng của trầm cảm diễn ra song song với sự phổ biến của điện thoại thông minh đi kèm với sự bùng nổ của các ứng dụng mạng xã hội.

Trong một nghiên cứu của Jean M. Twenge (và cộng sự, năm 2017), khảo sát với hơn nửa triệu học sinh từ lớp 8 đến lớp 12 tại Hoa Kỳ, số lượng trẻ có các triệu chứng trầm cảm cao tăng 33% trong giai đoạn từ 2010 đến 2015. Trong cùng thời kỳ, tỷ lệ tự tử ở các bé gái trong độ tuổi này tăng 65%.

Điện thoại thông minh được giới thiệu vào năm 2007, và đến năm 2015, có đến 92% thanh thiếu niên và người trẻ sở hữu một chiếc smartphone. Sự gia tăng triệu chứng trầm cảm trùng khớp với mức độ phổ biến của điện thoại thông minh trong thời gian đó, ngay cả khi so sánh theo từng năm – theo quan sát của tác giả chính nghiên cứu, tiến sĩ Jean Twenge, nhà tâm lý học tại Đại học Bang San Diego, Hoa Kỳ.

Cùng thời gian đó, số lượng sinh viên đến các trung tâm tư vấn của trường đại học và cao đẳng – chủ yếu vì trầm cảm và lo âu – cũng tăng đột biến. Số lượt đến tư vấn tăng 30% từ 2010 đến 2015, và tiếp tục tăng kể từ sau đại dịch.

>> Tham khảo: Tìm Hiểu 3 “Chế Độ” Trầm Cảm Ở Trẻ Vị Thành Niên

Tác Động Của Mạng Xã Hội Đến Sức Khỏe Tinh Thần Của Trẻ Vị Thành Niên

Nghiên cứu khoa học kể trên cho thấy có sự tương quan giữa mạng xã hội và trầm cảm tuổi teen. Tuy nhiên, dù không có kết luận mạng xã hội là nguyên nhân dẫn đến trầm cảm ở trẻ vị thành niên, điều đáng để xem xét nghiêm túc là: Mạng xã hội đang ảnh hưởng tiêu cực đến thanh thiếu niên và người trẻ như thế nào?

Mạng xã hội và trầm cảm

Một trong những khác biệt lớn nhất trong cuộc sống của thanh thiếu niên và người trẻ hiện nay so với các thế hệ trước, là họ dành ít thời gian gặp gỡ bạn bè trực tiếp và nhiều thời gian kết nối điện tử – chủ yếu qua mạng xã hội.

Một số chuyên gia cho rằng sự gia tăng trầm cảm là bằng chứng cho thấy các kết nối thông qua mạng xã hội kém thỏa mãn về mặt cảm xúc, khiến người dùng cảm thấy bị cô lập về mặt xã hội.

“Càng ít kết nối sâu sắc, có sự thấu cảm với người khác, bạn càng ít nhận được lợi ích từ tương tác xã hội,” Tiến sĩ Tâm lý lâm sàng Alexandra Hamlet giải thích. “Càng hời hợt, càng khó để bạn cảm thấy gắn kết – điều mà ai cũng cần.”

Thật vậy, có một ngoại lệ trong mối tương quan với trầm cảm: những bé gái sử dụng mạng xã hội nhiều nhưng vẫn duy trì mức độ tương tác trực tiếp cao không cho thấy sự gia tăng các triệu chứng trầm cảm như những trẻ ít giao tiếp trực tiếp.

Đồng thời, một số thanh thiếu niên không thể kết nối hiệu quả với bạn bè ngoài đời do bị cô lập về mặt địa lý hoặc không cảm thấy được chấp nhận ở trường học, cộng đồng. Với những trường hợp này, kết nối điện tử có thể là cứu cánh.

>> Tham khảo: Làm Gì Khi Trẻ Vị Thành Niên Im lặng Và Xa Cách Hậu Chẩn Đoán Trầm Cảm

Mạng xã hội và cảm giác bị cô lập

Một nghiên cứu khác với mẫu quốc gia của thanh niên (từ 19 đến 32 tuổi) cho thấy có sự tương quan giữa thời gian dùng mạng xã hội và cảm giác bị cô lập về mặt xã hội (perceived social isolation – PSI). Tuy nhiên, các tác giả lưu ý không thể xác định chiều hướng nhân quả.

Liệu người cảm thấy bị cô lập về xã hội sử dụng mạng xã hội nhiều hơn, hay việc sử dụng mạng xã hội thường xuyên gây ra cảm giác cô lập?Nếu là vế sau, họ đặt câu hỏi: “Liệu đó là vì người dùng dành ít thời gian cho những trải nghiệm xã hội thực sự có thể giúp giảm cảm giác bị cô lập? Hay vì bản chất của việc quan sát các dòng tin được chọn lọc kỹ càng khiến họ cảm thấy bị loại trừ?”

Điều này dẫn đến hiện tượng hiện nay được gọi là FOMO – “nỗi sợ bị bỏ lỡ” (Fear of Missing Out). Tiến sĩ Jerry Bubrick – chuyên gia tâm lý lâm sàng từng điều trị nhiều trẻ bị lo âu và rối loạn ám ảnh cưỡng chế (OCD) tại Child Mind Institute – nhận xét rằng: “FOMO thực chất là nỗi sợ bị cắt rời khỏi thế giới xã hội của mình, và nhu cầu được kết nối đôi khi vượt qua cả những gì đang thực sự xảy ra quanh ta.”

Người dùng có thể lo lắng vì không được mời đến một bữa tiệc họ thấy trên Instagram, hoặc ám ảnh phải theo kịp mọi bài đăng của bạn bè. Khi luôn chạy đua theo những cập nhật liên tục trên mạng, ta đang ưu tiên những tương tác xã hội kém giá trị về cảm xúc – điều có thể khiến ta càng thêm cô lập.

Mạng xã hội và lòng tự trọng

Một lý thuyết khác về nguyên nhân tăng trầm cảm là sự suy giảm lòng tự trọng, đặc biệt ở các bé gái tuổi teen, khi các em so sánh tiêu cực bản thân với những hình ảnh được trau chuốt kỹ lưỡng – những người trông xinh đẹp hơn, mảnh mai hơn, nổi tiếng hơn, giàu có hơn.

“Nhiều bé gái bị bủa vây bởi những tấm hình hoàn hảo của bạn bè hoặc người nổi tiếng – được photoshop kỹ lưỡng, có ê-kíp trang điểm, làm tóc,” tiến sĩ Hamlet nói. “Nếu đó là tiêu chuẩn mà các em xem là bình thường, thì rất khó để giữ được sự tự tin.”

Thật vậy, Instagram – nền tảng tập trung vào hình ảnh – thường xuất hiện trong các khảo sát là nơi khiến giới trẻ cảm thấy lo âu, trầm cảm và lo lắng về hình thể nhiều nhất. Việc xây dựng hình ảnh hoàn hảo không chỉ khiến người khác cảm thấy không đủ tốt, mà còn có hại cả với những người duy trì được hình ảnh đó.

“Trẻ dành rất nhiều thời gian trên mạng xã hội để đăng những gì chúng nghĩ là ‘cuộc sống hoàn hảo’. Nhìn tôi hạnh phúc chưa? Nhìn tôi xinh đẹp chưa?” – Tiến sĩ Bubrick chỉ ra –  “Không có điều đó, các em lo sợ không được bạn bè chấp nhận. Và nếu được khen ngợi, các em lại lo lắng rằng bạn bè chỉ thích phiên bản ảo, không phải con người thật của mình.”

Ít hoạt động lành mạnh hơn

Một nguồn trầm cảm khác có thể đến từ những gì mà giới trẻ không làm trong thời gian dùng mạng xã hội – như hoạt động thể chất, hoặc các hoạt động tạo cảm giác thành tựu như học kỹ năng mới, phát triển tài năng.

“Nếu em dành quá nhiều thời gian cho điện thoại, em sẽ ít thời gian cho những hoạt động có thể xây dựng sự tự tin, cảm giác thành công và sự gắn kết,” tiến sĩ Hamlet giải thích. Những đứa trẻ này không nhận lại được nhiều giá trị khiến chúng thấy tốt hơn về bản thân. “Đúng là các em nhận được chút dopamine mỗi khi có thông báo, được ‘like’ ảnh hay có người theo dõi mới. Nhưng đó là phản ứng gây nghiện, chứ không thực sự thỏa mãn,” bà nói.

Gián đoạn sự tập trung

Một ảnh hưởng khác của mạng xã hội là làm gián đoạn khả năng tập trung, đặc biệt khi học bài hoặc làm việc. Ngày nay, thanh thiếu niên thường xuyên nhắn tin, tương tác trên mạng xã hội trong khi làm bài tập. Nhiều em tự hào vì có thể “đa nhiệm”, nhưng nghiên cứu cho thấy điều này thực ra làm giảm hiệu quả học tập.

“Thực chất, bộ não không thể đa nhiệm. Bạn chỉ đang chuyển đổi nhanh giữa hai tác vụ,” tiến sĩ Hamlet chỉ rõ. “Việc này gây hao tổn lớn cho não bộ.” Kết quả là việc học kéo dài hơn, chiếm cả thời gian rảnh, gây thêm căng thẳng.

>> Tham khảo: Trước Kỳ Thi, Thấy Con Có Dấu Hiệu Trầm Cảm: Cha Mẹ Cần Làm Gì?

Thiếu ngủ 

Một ảnh hưởng gián tiếp khác là mất ngủ – một yếu tố phổ biến gây trầm cảm ở tuổi teen, và mạng xã hội có thể khiến tình trạng này tồi tệ hơn.

Nghiên cứu cho thấy 60% thiếu niên sử dụng điện thoại trong vòng một giờ trước khi ngủ, và các em ngủ ít hơn trung bình một tiếng so với những bạn không dùng điện thoại trước giờ ngủ. Ánh sáng xanh từ màn hình điện tử cản trở việc đi vào giấc ngủ. Hơn nữa, lướt mạng không phải là hoạt động thư giãn. Thậm chí, nó có thể gây căng thẳng.

“Mạng xã hội ảnh hưởng nghiêm trọng đến giấc ngủ,” tiến sĩ Bubrick chia sẻ. “Bạn định vào Instagram hoặc TikTok 5 phút, và rồi nhận ra đã 50 phút trôi qua. Bạn ngủ muộn một tiếng, hôm sau mệt mỏi hơn, khó tập trung hơn, và vòng xoáy tiêu cực cứ tiếp diễn.”

Làm Thế Nào Để Giảm Tác Động Tiêu Cực Từ Mạng Xã Hội?

Dù chưa có bằng chứng xác đáng rằng mạng xã hội gây ra trầm cảm, nhưng đã có rất nhiều dấu hiệu cảnh báo nó có thể ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe tinh thần của giới trẻ. Vì thế, các bậc cha mẹ nên thường xuyên quan sát xem con mình đang sử dụng mạng xã hội như thế nào – liệu đó là trải nghiệm tích cực hay không – và hỗ trợ thay đổi khi cần.

Ngoài ra, hãy để ý các triệu chứng trầm cảm. Nếu nhận thấy dấu hiệu bất thường, đừng coi nhẹ. Hãy trò chuyện nghiêm túc và đưa trẻ đến gặp chuyên gia tâm lý khi cần thiết.

Những gợi ý về cách giúp trẻ sử dụng mạng xã hội lành mạnh hơn:

• Tập trung vào sự cân bằng: Đảm bảo trẻ vẫn có những mối quan hệ xã hội ngoài đời và thời gian cho các hoạt động giúp xây dựng bản sắc và sự tự tin.
• Tắt thông báo: Các ứng dụng ngày càng tinh vi trong việc thu hút người dùng. Đừng để thông báo kéo trẻ rời khỏi những việc đang làm.
• Lưu ý đến các bé gái có nguy cơ cao: Giám sát đặc biệt với những bé gái đang gặp căng thẳng hoặc trải qua khủng hoảng. Tác động tiêu cực của mạng xã hội có thể mạnh hơn khi lòng tự tin bị tổn thương.
• Dạy con sử dụng mạng xã hội một cách tỉnh thức: Khuyến khích trẻ trung thực với cảm xúc của mình khi dùng mạng xã hội, và rời khỏi các tương tác gây căng thẳng.
• Làm gương: Cha mẹ nên làm mẫu cho con về cách kiểm soát thời gian dùng mạng, như ăn tối không điện thoại, dành thời gian chất lượng cùng nhau.
• Không dùng điện thoại trước khi ngủ: Đặt ra quy định không dùng smartphone trong phòng ngủ sau một giờ nhất định. Hãy dùng đồng hồ báo thức truyền thống để thức dậy.

Kết Luận

Để giảm thiểu tác động tiêu cực, cha mẹ và người chăm sóc nên theo dõi và hỗ trợ trẻ xây dựng thói quen sử dụng mạng xã hội lành mạnh, khuyến khích các hoạt động giao tiếp trực tiếp và duy trì sự cân bằng trong cuộc sống hàng ngày. Việc giáo dục về cách sử dụng mạng xã hội một cách có ý thức và hợp lý cũng rất cần thiết để giúp các bạn trẻ bảo vệ sức khỏe tâm thần trong thời đại số.

Cuối cùng, sự quan tâm và lắng nghe từ gia đình, nhà trường và cộng đồng đóng vai trò then chốt trong việc phát hiện sớm dấu hiệu trầm cảm và hỗ trợ kịp thời, góp phần tạo nên một môi trường phát triển an toàn và lành mạnh cho thế hệ trẻ.

Tài liệu tham khảo

Caroline Miller. Does social media use cause depression? Child Mind Institute. https://childmind.org/article/is-social-media-use-causing-depression/