Chẩn đoán rối loạn tâm thần ở trẻ em và vị thành niên là một công việc phức tạp và đầy thách thức đối với các nhà tâm lý học. Các rối loạn như trầm cảm, lo âu, ADHD hay tâm thần phân liệt không chỉ gây ra những thay đổi lớn trong hành vi và cảm xúc của trẻ, mà còn thường bị nhầm lẫn với những biểu hiện bình thường của sự phát triển. Vậy những khó khăn chúng ta thường gặp và cần lưu ý trong quá trình chẩn đoán là gì?

Triệu Chứng Không Rõ Ràng Và Thay Đổi Theo Từng Giai Đoạn Phát Triển

Trẻ em không phải là những “người lớn thu nhỏ” và biểu hiện các rối loạn tâm thần của trẻ cũng rất khác biệt. Ví dụ, một trẻ nhỏ mắc rối loạn lo âu có thể biểu hiện bằng sự quấy khóc, khó chịu, hoặc từ chối đi học, trong khi một trẻ vị thành niên có thể biểu hiện bằng sự tách biệt xã hội hoặc cáu kỉnh. Rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD), rối loạn phổ tự kỷ (ASD), hay các rối loạn khí sắc như trầm cảm cũng có biểu hiện khác nhau ở từng độ tuổi, gây khó khăn cho việc phân biệt và nhận diện chính xác.

Đặc biệt, trẻ nhỏ thường không thể tự diễn tả cảm xúc và những khó khăn tâm lý của mình như người lớn, vì vậy việc phụ thuộc vào các biểu hiện hành vi bên ngoài là cần thiết. Tuy nhiên, điều này cũng dẫn đến nguy cơ chẩn đoán không chính xác khi những biểu hiện như sự hiếu động, thiếu tập trung, hay lo âu bị xem nhẹ hoặc đánh đồng với các giai đoạn phát triển bình thường.

Rối Loạn Đồng Thời Và Sự Phức Tạp Trong Việc Phân Tách

Không ít trẻ em và thanh thiếu niên gặp phải nhiều rối loạn cùng lúc, chẳng hạn như rối loạn lo âu đồng thời với rối loạn trầm cảm hoặc rối loạn hành vi. Điều này khiến cho việc phân tách các triệu chứng trở nên phức tạp, bởi vì một rối loạn có thể làm nặng thêm hoặc che giấu những triệu chứng của rối loạn khác. Một ví dụ điển hình là những trẻ em bị rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD) có thể biểu hiện các triệu chứng giống với loạn thần, nhưng thực tế là biểu hiện của phân ly hoặc rối loạn lo âu.

Ngoài ra, các yếu tố khác như sự lạm dụng chất gây nghiện, tiền sử gia đình có rối loạn tâm thần hoặc môi trường sống bất ổn cũng có thể làm mờ ranh giới giữa các triệu chứng. Điều này gây khó khăn trong việc chẩn đoán tâm lý cho trẻ một cách chính xác và đề ra phương pháp điều trị phù hợp.

>>> Tham khảo: Tâm Lý Trẻ Em Khi Chuyển Tiếp Trong Quá Trình Học Tập

Trẻ Phụ Thuộc Nhiều Vào Những Người Xung Quanh

Trẻ em thường khó có thể nhận thức được những vấn đề tâm lý của bản thân. Ngay cả khi nhận ra, trẻ cũng có thể không biết cách diễn đạt điều đó. Do vậy, việc chẩn đoán thường dựa nhiều vào thông tin từ phụ huynh, giáo viên, và những người tiếp xúc thường xuyên với trẻ. Tuy nhiên, các quan sát và nhận định từ những người này có thể khác biệt, thậm chí mâu thuẫn với nhau.

Chẳng hạn, một trẻ có thể biểu hiện hành vi rất khác nhau ở nhà và ở trường. Một trẻ có thể hiếu động và không tập trung ở lớp học, nhưng lại tỏ ra bình tĩnh và hợp tác ở nhà. Điều này khiến cho các nhà tâm lý học gặp khó khăn trong việc đánh giá chính xác tâm lý trẻ, và đôi khi có thể dẫn đến tình trạng chẩn đoán quá mức hoặc chẩn đoán sai.

>>> Tham khảo: 10 Thách Thức Cho Giáo Viên & Học Sinh Trong Bối Cảnh Công Nghệ Số

Các Công Cụ Chẩn Đoán Còn Hạn Chế

Mặc dù có nhiều công cụ chuẩn hóa để hỗ trợ quá trình chẩn đoán như các thang đo tâm lý hay bảng câu hỏi, chúng không thể phản ánh hết được những khía cạnh tâm lý phức tạp của mỗi trẻ.

Ví dụ, thang đo CBCL (Child Behavior Checklist) hoặc Conners’ Rating Scales thường được sử dụng để đánh giá hành vi và cảm xúc của trẻ. Tuy nhiên, những thang đo này chỉ cho thấy bức tranh tổng quát, đôi khi không đủ để hiểu rõ bối cảnh và lịch sử phát triển của trẻ.

Để đạt được độ chính xác cao trong chẩn đoán, các nhà tâm lý học cần kết hợp nhiều phương pháp. Họ nên sử dụng công cụ chuẩn hóa, phỏng vấn lâm sàng chi tiết và quan sát hành vi. Ngoài ra, họ cũng cần thu thập thông tin từ nhiều nguồn khác nhau. Điều này đòi hỏi kỹ năng lâm sàng sâu rộng và sự nhạy bén trong việc nhận diện các dấu hiệu bất thường, nhất là khi các triệu chứng trở nên không rõ ràng.

Ảnh Hưởng Từ Môi Trường Và Văn Hoá

Một yếu tố khác cũng gây khó khăn cho việc chẩn đoán rối loạn tâm thần ở trẻ em là tác động từ môi trường sống và văn hóa. Trẻ em lớn lên trong các gia đình, cộng đồng và nền văn hóa khác nhau có thể phản ứng khác nhau với các vấn đề tâm lý.

Một hành vi được coi là bất thường trong một nền văn hóa có thể là bình thường ở một nền văn hóa khác. Ví dụ, một số trẻ em có thể hiện sự nhút nhát và tránh né xã hội do ảnh hưởng từ môi trường gia đình, nhưng lại bị nhầm lẫn với rối loạn lo âu xã hội.

Ngoài ra, nhiều gia đình ở Việt Nam còn chưa hiểu rõ về vấn đề tâm lý của trẻ. Họ đôi khi còn xem nhẹ hoặc không chú ý đến việc tìm kiếm sự giúp đỡ từ các chuyên gia tâm lý. Điều này dẫn đến tình trạng chậm trễ trong chẩn đoán, làm tăng nguy cơ các vấn đề tâm lý trở nên nghiêm trọng hơn và ảnh hưởng đến sự phát triển toàn diện của trẻ.

>>> Tham khảo: Dịch Vụ Đánh Giá – Chẩn Đoán Rối Loạn Phát Triển & Vấn Đề Tâm Lý Ở Trẻ Em tại Viện Tâm Lý Việt – Pháp

Khóa Học “Trầm Cảm Và Lo Âu Ở Trẻ Em Và Vị Thành Niên” – Cơ Hội Nâng Cao Kỹ Năng Chẩn Đoán Và Trị Liệu Cho Trẻ

Mặc dù chẩn đoán rối loạn tâm thần ở trẻ em gặp nhiều khó khăn, nhưng can thiệp sớm có thể giúp cải thiện đáng kể quá trình phát triển của trẻ. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng, nếu các rối loạn như trầm cảm, lo âu, hay rối loạn hành vi được phát hiện và can thiệp kịp thời, trẻ có thể phục hồi và phát triển các kỹ năng xã hội, cảm xúc một cách lành mạnh hơn.

Nếu bạn là một chuyên viên tâm lý học, nhà tham vấn hay nhà giáo dục, việc nâng cao kiến thức và kỹ năng trong việc nhận diện và chẩn đoán các rối loạn tâm thần ở trẻ em là vô cùng quan trọng. Với mong muốn hỗ trợ các nhà tâm lý trong việc chẩn đoán và điều trị các rối loạn tâm thần ở trẻ em, Viện Tâm lý Việt – Pháp phối hợp cùng APPEA tổ chức khóa học chuyên đề “Trầm Cảm Và Lo Âu Ở Trẻ Em Và Vị Thành Niên – Khoá 6” với sự tham gia của chuyên gia quốc tế Giáo sư Georges Cognet.

Khóa học sẽ trang bị cho bạn những kiến thức và kỹ năng như:

Nhận diện triệu chứng của trầm cảm và lo âu ở trẻ em, phân biệt với các vấn đề phát triển khác.
Phương pháp can thiệp sớm, giúp trẻ vượt qua các khó khăn tâm lý và phát triển toàn diện.
Áp dụng các liệu pháp như liệu pháp nhận thức hành vi (CBT) và liệu pháp gia đình để hỗ trợ trẻ em và gia đình trong quá trình điều trị.

Trầm cảm, lo âu và các vấn đề liên quan là những rối loạn tâm lý ảnh hưởng rất lớn tới đời sống của trẻ em và vị thành niên. Việc nhận diện, can thiệp và điều trị tâm lý cho các em ở lứa tuổi này ngày càng trở nên quan trọng, cấp thiết. Việc trau dồi, cập nhật các kiến thức, các tiếp cận và học hỏi từ các chuyên gia giàu kinh nghiệm là một trong những bước tiến không thể thiếu cho bất cứ nhà tâm lý nào.

Đăng ký hoặc nhận thông tin khoá học tại đây: https://forms.gle/qkUrUCBj7ZN3xcbH9

Tham khảo:

[1] Dang, H., Lam, T. T., Dao, A., & Weiss, B. (2020). Mental health literacy at the public health level in low and middle-income countries: An exploratory mixed methods study in Vietnam. PLoS ONE, 15(12), e0244573. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0244573

[2] Merten, E. C., Cwik, J. C., Margraf, J., & Schneider, S. (2017). Overdiagnosis of mental disorders in children and adolescents (in developed countries). Child and adolescent psychiatry and mental health, 11, 1-11.

[3] Reimherr, J. P., & McClellan, J. M. (2004). Diagnostic challenges in children and adolescents with psychotic disorders. Journal of Clinical Psychiatry, 65, 5-11.

—————————–

Viện Tâm lý Việt – Pháp

Trụ sở chính & Trung tâm trị liệu tại Hà Nội: Số 54 Trần Quốc Vượng, P. Dịch Vọng Hậu, Q. Cầu Giấy, TP. Hà Nội

Trung tâm trị liệu tại TP.HCM: Landmark 81 & Landmark Plus, Vinhomes Central Park, 720A Điện Biên Phủ, P. 22, Q. Bình Thạnh, TP. HCM

Hotline: 0977.729.396 (Zalo, 24/7)

Email: info@tamlyvietphap.vn

Facebook: https://www.facebook.com/tamlyvietphap.vn

Link Gốc

Phương Pháp Trị Liệu - Điều Trị

Khó Khăn Trong Chẩn Đoán Tâm Thần Trẻ Em Và Vị Thành Niên