Dưới đây là 6 hoạt động phát triển chức năng điều hành dành cho trẻ từ 6 đến 18 tháng tuổi, nhằm khuyến khích trẻ tập trung sự chú ý, sử dụng trí nhớ làm việc và rèn luyện các kỹ năng tự kiểm soát cơ bản.

Trong giai đoạn phát triển này, trẻ đang tích cực phát triển kỹ năng chức năng điều hành cốt lõi và kỹ năng tự điều chỉnh (Executive Function & Self-Regulation – EF/SR). Các tương tác mang tính hỗ trợ và đáp ứng từ phụ huynh chính là nền tảng cho sự phát triển lành mạnh của các kỹ năng này. Tuy nhiên, các hoạt động cụ thể cũng có thể củng cố các thành tố then chốt của EF/SR.

Khi áp dụng các hoạt động này, phụ huynh nên chú ý đến sở thích của trẻ và lựa chọn những hoạt động mang lại sự thích thú, đồng thời để trẻ tự quyết định mình sẽ chơi trong bao lâu.

Các Trò Chơi Trên Đùi | Hoạt Động Phát Triển Chức Năng Điều Hành Dành Cho Trẻ Từ 6 Đến 18 Tháng Tuổi

Từ nhiều đời nay, các gia đình đã cùng chơi với trẻ sơ sinh khi bế trẻ trong lòng. Mỗi trò chơi rèn luyện các kỹ năng khác nhau, nhưng tất cả đều có tính quy luật quen thuộc và đi kèm một số quy tắc cơ bản giúp định hướng hành vi của cả người lớn lẫn trẻ nhỏ. Sự lặp đi lặp lại giúp trẻ sơ sinh ghi nhớ và tự điều chỉnh hành vi của mình sao cho phù hợp với quy tắc trò chơi.

Ú òa: Các trò chơi giấu – tìm như vậy giúp rèn luyện trí nhớ làm việc (working memory), vì chúng thách thức trẻ phải nhớ ai đang trốn; đồng thời rèn luyện các kỹ năng tự kiểm soát, vì ở một số biến thể, trẻ cần học cách chờ đợi cho đến khi người lớn tự lộ diện. Ở những phiên bản khác, trẻ là người kiểm soát thời điểm phần bất ngờ được hé lộ; điều này giúp trẻ có cơ hội quan trọng để luyện tập khả năng điều chỉnh trạng thái căng thẳng khi chờ đợi một điều bất ngờ đã được dự đoán trước.
Cưỡi ngựa ếch/Tập tầm vông/…: Những bài thơ/đồng dao có tính dự đoán trước và kết thúc bằng một sự bất ngờ đầy kích thích nhưng được trẻ chờ đợi, thường rất được trẻ yêu thích. Trẻ sơ sinh rèn luyện trí nhớ làm việc khi dần trở nên quen thuộc với bài đồng dao và rèn luyện khả năng dự đoán sự bất ngờ, ức chế phản ứng háo hức xảy ra trước thời điểm bất ngờ, trong khi vẫn quản lý được mức độ kích thích cao.

Các Trò Chơi Giấu Đồ Vật | Hoạt Động Phát Triển Chức Năng Điều Hành Dành Cho Trẻ Từ 6 Đến 18 Tháng Tuổi

Trò chơi giấu đồ vật giúp kích thích và phát triển trí nhớ làm việc của trẻ (working memory) rất hiệu quả.

Phụ huynh có thể giấu một món đồ chơi dưới một tấm vải và khuyến khích trẻ tìm nó. Khi trẻ đã có thể tìm thấy đồ chơi nhanh chóng, hãy giấu nó, cho trẻ thấy người lớn đã chuyển nó sang chỗ khác, rồi khuyến khích trẻ tìm lại. Hãy di chuyển nhiều lần hơn để tăng mức độ thử thách. Khi trẻ nhớ những gì đã ở đó và tự hình dung sự dịch chuyển của đồ vật trong đầu, trẻ đang rèn luyện trí nhớ làm việc.
Trẻ sơ sinh lớn hơn có thể thích tự mình trốn đi và lắng nghe bạn cố ý gọi to khi tìm trẻ, trong khi trẻ vẫn theo dõi vị trí của bạn trong đầu.
Phụ huynh cũng có thể giấu một đồ vật mà không cho trẻ biết mình đã giấu ở đâu, sau đó để trẻ tự tìm. Trẻ sẽ rèn luyện khả năng theo dõi và ghi nhớ những vị trí mình đã tìm kiếm.
Một biến thể thử thách hơn của các trò chơi này là đặt một bộ cốc lên bàn xoay, giấu một đồ vật dưới một chiếc cốc, sau đó xoay bàn. Giấu nhiều hơn một đồ vật cũng có thể làm tăng độ khó.

Các Trò Chơi Bắt Chước/Mô Phỏng | Hoạt Động Phát Triển Chức Năng Điều Hành Dành Cho Trẻ Từ 6 Đến 18 Tháng Tuổi

Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ rất thích bắt chước người lớn. Khi bắt chước, trẻ phải theo dõi các hành động của phụ huynh, ghi nhớ chúng, chờ đến lượt mình và sau đó nhớ lại những gì bạn đã làm. Khi làm như vậy, trẻ rèn luyện sự chú ý (attention), trí nhớ làm việc (working memory) và sự tự kiểm soát (self-control).

Những trò chơi này có nhiều hình thức phong phú: từ việc luân phiên thực hiện các động tác đơn giản (ví dụ như vẫy tay), đến việc sắp xếp đồ chơi theo những cách nhất định và yêu cầu trẻ làm theo (ví dụ: đặt các con vật đồ chơi vào mô hình trang trại), hoặc xây các công trình đơn giản bằng cách xếp khối này lên khối khác rồi có thể xô đổ để xây lại.
Khi kỹ năng của trẻ cải thiện, phụ huynh có thể làm cho các mẫu hành vi mà trẻ bắt chước trở nên phức tạp hơn.
Phụ huynh cũng có thể làm mẫu các cách chơi với đồ chơi, như cho ngựa gỗ phi nước đại hoặc ru búp bê ngủ. Cách này giúp trẻ bắt đầu hình thành khả năng tư duy biểu tượng – biết dùng đồ chơi để thay thế cho các vật thể thật.

Có thể bạn quan tâm:

Các Trò Chơi Đóng Vai Đơn Giản | Hoạt Động Phát Triển Chức Năng Điều Hành Dành Cho Trẻ Từ 6 Đến 18 Tháng Tuổi

Nhóm trẻ lớn hơn trong khoảng tuổi này (06 – 18 tháng) thích thực hiện các công việc mà chúng thấy phụ huynh của mình làm.

Phụ huynh có thể luân phiên thực hiện bất kỳ hoạt động nào mà trẻ quan tâm, chẳng hạn như quét nhà, dọn đồ chơi, lau bụi, v.v. Những trò chơi này giới thiệu các nền tảng của trò chơi tưởng tượng và rèn luyện trí nhớ làm việc (working memory), sự tự kiểm soát (self-control) và sự chú ý có chọn lọc (selective attention), vì trẻ phải giữ hoạt động đó trong đầu để hoàn thành nó, đồng thời tránh các yếu tố gây xao nhãng và ức chế bốc đồng muốn làm việc khác.
Trẻ có thể ghi nhớ và đóng các “vai” phức tạp hơn khi lớn dần. Trẻ cũng sẽ bắt đầu chủ động khởi xướng các hoạt động. Việc cung cấp các dụng cụ cần thiết (ví dụ: một chiếc chổi nhỏ, hộp đựng đồ chơi, khăn lau bụi) có thể giúp trẻ yêu thích và duy trì loại hình chơi này.

Các Trò Chơi Vận Động Ngón Tay (Fingerplays) | Hoạt Động Phát Triển Chức Năng Điều Hành Dành Cho Trẻ Từ 6 Đến 18 Tháng Tuổi

Các bài hát hoặc bài hát theo nhịp điệu kết hợp với chuyển động tay đơn giản mang lại nhiều niềm vui cho trẻ, đồng thời phát triển sự tự kiểm soát, trí nhớ làm việc cũng như ngôn ngữ. Trẻ có thể học cách bắt chước các động tác theo một bài hát, và thông qua luyện tập, trẻ sẽ nhớ được chuỗi thứ tự động tác.

Giao Tiếp & Trò Chuyện | Hoạt Động Phát Triển Chức Năng Điều Hành Dành Cho Trẻ Từ 6 Đến 18 Tháng Tuổi

Trò chuyện đơn giản với trẻ là một cách tuyệt vời để xây dựng sự chú ý, trí nhớ làm việc và sự tự kiểm soát cho trẻ.

Đối với trẻ nhỏ hơn, hãy bắt đầu bằng cách dõi theo sự chú ý của trẻ và gọi tên thành tiếng những thứ đang thu hút sự chú ý của trẻ. Nhiều khả năng, trẻ sẽ duy trì sự chú ý đó lâu hơn một chút, qua đó rèn luyện việc chủ động tập trung và duy trì sự chú ý.
Khi trẻ sơ sinh lớn dần, việc chỉ cho trẻ thấy và trò chuyện về những đồ vật hoặc sự kiện thú vị có thể giúp trẻ học cách tập trung sự chú ý vào điều mà người lớn đã xác định. Khi trẻ bắt đầu học ngôn ngữ, trẻ cũng phát triển khả năng ghi nhớ những gì được nói ra, và dần dần thiết lập mối liên hệ giữa từ ngữ với các đồ vật và hành động tương ứng.
Trò chuyện bằng bất kỳ ngôn ngữ nào ngoài ngôn ngữ chính cũng đều rất hữu ích. Người ta nhận thấy rằng trẻ em song ngữ ở nhiều lứa tuổi có kỹ năng chức năng điều hành tốt hơn trẻ em chỉ sử dụng một ngôn ngữ, vì vậy trải nghiệm sử dụng thêm một ngôn ngữ là một kỹ năng quan trọng.

*Hoạt Động Phát Triển Chức Năng Điều Hành Dành Cho Trẻ Từ 6 Đến 18 Tháng Tuổi. Ảnh: Pexel*

—

Bài viết “6 Hoạt động phát triển chức năng điều hành dành cho trẻ từ 6 đến 18 tháng tuổi” được dịch và biên tập lại từ Tài liệu hướng dẫn dành cho phụ huynh (Đại học Harvard). Bạn có thể xem bản gốc tại đây.

Có thể bạn quan tâm:

—

🌟 NÂNG CAO NĂNG LỰC LÂM SÀNG CÙNG VIỆN TÂM LÝ VIỆT – PHÁP

Để nâng cao năng lực nhận diện và đánh giá các khó khăn về chức năng điều hành, đồng thời xây dựng kế hoạch can thiệp phù hợp với đặc điểm và nhu cầu của đối tượng trẻ em, các nhà tâm lý, chuyên viên can thiệp và những người làm việc trong lĩnh vực sức khỏe tâm thần trẻ em có thể tham khảo khóa đào tạo: CHỨC NĂNG ĐIỀU HÀNH Ở TRẺ EM – ĐÁNH GIÁ VÀ THỰC HÀNH LÂM SÀNG do TS. Jeanne Roche (Pháp) trực tiếp giảng dạy (có phiên dịch trực tiếp).

Sau khóa học, học viên sẽ có thể nắm vững các nền tảng lý thuyết và lâm sàng về sự phát triển điển hình của các chức năng điều hành ở trẻ em từ độ tuổi tiền học đường, độ tuổi đi học và ở tuổi thanh thiếu niên; tiếp thu kiến thức về (các) rối loạn chức năng điều hành, nhận biết các biểu hiện lâm sàng và những ảnh hưởng của rối loạn chức năng điều hành trong cuộc sống hàng ngày; xác định các chiến lược kiểm tra, đánh giá chức năng điều hành, xây dựng phương pháp can thiệp đối với các rối loạn chức năng điều hành dựa trên đánh giá tâm lý học thần kinh.

Thông tin chi tiết về khóa học vui lòng truy cập tại đây.

Kiến Thức Tâm Lý, Phương Pháp Trị Liệu - Điều Trị, Tâm lý phát triển

6 Hoạt Động Phát Triển Chức Năng Điều Hành Dành Cho Trẻ Từ 6 Đến 18 Tháng Tuổi

Table of Contents