Các Hoạt Động Phát Triển Chức Năng Điều Hành Cho Trẻ Từ 3 – 5 Tuổi

Các kỹ năng chức năng điều hành và tự điều chỉnh của trẻ phát triển với tốc độ rất nhanh trong giai đoạn này. Do đó, việc điều chỉnh các hoạt động sao cho phù hợp với kỹ năng của từng trẻ là rất quan trọng. Trẻ nhỏ hơn cần nhiều sự hỗ trợ trong việc học các quy tắc và cấu trúc, trong khi trẻ lớn hơn có thể chủ động hơn. Những hoạt động phát triển chức năng điều hành cho trẻ từ 3 – 5 tuổi giúp trẻ nâng cao trí nhớ làm việc, kiểm soát hành vi và linh hoạt nhận thức hiệu quả. Mục tiêu cuối cùng là giúp trẻ dần giảm sự phụ thuộc vào sự điều chỉnh từ người lớn; vì vậy, khi thấy trẻ đã sẵn sàng, hãy cố gắng giảm dần sự hỗ trợ mà bạn cung cấp.

Trò Chơi Giả Tưởng | Hoạt Động Phát Triển Chức Năng Điều Hành Cho Trẻ Từ 3 – 5 Tuổi

Trong quá trình chơi trò chơi giả tưởng có mục đích, trẻ phát triển các quy tắc để định hướng hành động của mình khi đóng các vai khác nhau. Trẻ cũng duy trì các ý niệm phức tạp trong trí nhớ và điều chỉnh hành động để tuân thủ các quy tắc này, đồng thời ức chế xung động hoặc các hành động không phù hợp với “vai diễn”. Trẻ thường lấy ý tưởng từ trong chính cuộc sống của mình, chẳng hạn như khi đi khám bác sĩ. Trẻ có thể đóng vai “bệnh nhân”, được bác sĩ khám và tiêm thuốc. “Bác sĩ” sẽ trò chuyện và hành động như một bác sĩ (điềm tĩnh và trấn an), “bệnh nhân” nói năng và hành động như một em bé đang ốm (buồn bã và sợ hãi), còn trẻ trong vai “cha mẹ” sẽ nói năng và hành động như một người phụ huynh lo lắng (săn sóc và quan tâm). Mặc dù trẻ nhỏ hơn có xu hướng chơi một mình hoặc chơi song song, trẻ ở độ tuổi này đang học cách chơi hợp tác và thường tự điều chỉnh hành vi lẫn nhau – đây là một bước tiến quan trọng trong phát triển kỹ năng tự điều chỉnh.

Các cách hỗ trợ trò chơi giả tưởng cấp độ cao – những hoạt động phát triển chức năng điều hành cho trẻ từ 3 – 5 tuổi:

• Đọc sách, đi tham quan thực tế và xem video để đảm bảo trẻ có đủ kiến thức về kịch bản và các vai diễn nhằm hỗ trợ cho trò chơi giả tưởng.
• Cung cấp bộ đạo cụ và đồ chơi đa dạng để khuyến khích hình thức chơi này. Trẻ mẫu giáo nhỏ tuổi hơn có thể cần các đạo cụ mang tính thực tế hơn để bắt đầu trò chơi (ví dụ: bộ đồ chơi bác sĩ), trong khi trẻ lớn hơn có thể tái sử dụng các vật dụng khác để biến thành đạo cụ chơi (ví dụ: lõi giấy vệ sinh làm bó bột cho “cánh tay bị gãy”). Việc tái sử dụng các vật dụng quen thuộc theo cách mới cũng rèn luyện linh hoạt nhận thức. 
• Cho phép trẻ tự làm đạo cụ chơi. Trẻ phải xác định những gì cần thiết, tự tay làm ra chúng, và sau đó thực hiện đến cùng mà không bị xao nhãng. Trẻ cũng rèn luyện chú ý chọn lọc, trí nhớ làm việc và lập kế hoạch. Nếu kế hoạch ban đầu không hiệu quả, trẻ cần điều chỉnh ý tưởng và thử lại, qua đó thử thách linh hoạt nhận thức của mình.
• Lập kế hoạch chơi là một cách tốt để tổ chức trò chơi, như được chứng minh bởi chương trình giáo dục mầm non Tools of the Mind (được thiết kế để xây dựng khả năng tự điều chỉnh). Trẻ tự quyết định mình sẽ là ai và sẽ làm gì trước khi bắt đầu chơi, sau đó vẽ kế hoạch của mình ra giấy. Lập kế hoạch có nghĩa là trẻ suy nghĩ trước rồi mới hành động, từ đó rèn luyện kiểm soát ức chế. Lập kế hoạch theo nhóm cũng khuyến khích trẻ cùng nhau lên kế hoạch, ghi nhớ các kế hoạch này và áp dụng chúng trong suốt hoạt động. Điều này thúc đẩy kỹ năng giải quyết vấn đề xã hội cũng như ngôn ngữ nói.

Có thể bạn quan tâm:

• Chức Năng Điều Hành Ở Trẻ Em: Hiểu Để Phát Triển Toàn Diện
• 7 Phương Pháp Hỗ Trợ Chức Năng Điều Hành Ở Trẻ 

Kể Chuyện | Hoạt Động Phát Triển Chức Năng Điều Hành Cho Trẻ Từ 3 – 5 Tuổi

Trẻ rất thích kể chuyện. Những câu chuyện ban đầu của trẻ thường là một chuỗi các sự kiện liên tiếp, mỗi sự kiện liên quan đến sự kiện trước đó nhưng thiếu cấu trúc tổng thể lớn hơn. Thông qua luyện tập, trẻ sẽ phát triển các cốt truyện phức tạp và có tổ chức hơn. Khi độ phức tạp của câu chuyện tăng lên, trẻ luyện tập việc ghi nhớ và xử lý, biến đổi thông tin trong trí nhớ làm việc. 

Các cách hỗ trợ kỹ năng kể chuyện của trẻ – những hoạt động phát triển chức năng điều hành cho trẻ từ 3 – 5 tuổi:

• Khuyến khích trẻ kể chuyện, và viết lại câu chuyện đó để cùng đọc với trẻ. Trẻ cũng có thể vẽ tranh và tự tạo ra những cuốn sách của riêng mình. Việc xem lại câu chuyện, dù qua tranh ảnh hay chữ viết, đều hỗ trợ việc tổ chức có mục đích tốt hơn và mở rộng cốt truyện chi tiết hơn.
• Kể chuyện theo nhóm. Một trẻ bắt đầu câu chuyện, và mỗi người trong nhóm sẽ đóng góp thêm chi tiết. Trẻ cần chú ý đến người khác, suy ngẫm về các bước ngoặt có thể có của cốt truyện và điều chỉnh phần đóng góp của mình cho phù hợp với kịch bản, qua đó thử thách sự chú ý, trí nhớ làm việc và khả năng tự kiểm soát.
• Cho trẻ diễn lại các câu chuyện mà trẻ đã viết. Câu chuyện cung cấp một cấu trúc định hướng cho hành động của trẻ và yêu cầu trẻ phải tập trung vào câu chuyện và tuân theo nó, đồng thời ức chế sự thôi thúc tạo ra cốt truyện mới bất chợt.
• Các gia đình song ngữ có thể kể chuyện bằng ngôn ngữ mẹ đẻ. Nghiên cứu cho thấy việc sử dụng song ngữ có thể mang lại lợi ích cho nhiều kỹ năng chức năng điều hành ở trẻ ở mọi lứa tuổi, do đó việc thúc đẩy sự trôi chảy ở ngôn ngữ thứ hai là rất có giá trị.

Thử Thách Vận Động: Bài Hát Và Trò Chơi | Hoạt Động Phát Triển Chức Năng Điều Hành Cho Trẻ Từ 3 – 5 Tuổi

Những yêu cầu từ các bài hát và trò chơi vận động giúp hỗ trợ chức năng điều hành vì trẻ phải di chuyển theo một nhịp điệu cụ thể và đồng bộ hoá lời nói với hành động cũng như âm nhạc. Tất cả các nhiệm vụ này đều đóng góp vào kiểm soát ức chế và trí nhớ làm việc. Điều quan trọng là các bài hát và trò chơi này phải ngày càng tăng tính phức tạp để duy trì sự hứng thú và thử thách trẻ, giúp trẻ phát triển thêm kỹ năng tự điều chỉnh.

Các thử thách vận động – những hoạt động phát triển chức năng điều hành cho trẻ từ 3 – 5 tuổi:

• Tạo nhiều cơ hội để trẻ tự thử thách bản thân về mặt thể chất thông qua việc tiếp cận các vật dụng như giàn leo, cầu thăng bằng, bập bênh, v.v. Việc đặt ra các thử thách cho trẻ – như đường chướng ngại vật và các trò chơi khuyến khích chuyển động phức tạp (nhảy dây, giữ thăng bằng, v.v.) – cũng có thể rất thú vị. Khi trẻ thử các hoạt động mới và khó, trẻ cần tập trung chú ý, theo dõi và điều chỉnh hành động của mình, đồng thời kiên trì để đạt được mục tiêu.
• Khuyến khích kiểm soát sự chú ý thông qua các hoạt động yên tĩnh hơn yêu cầu trẻ giảm kích thích và tập trung sự chú ý – chẳng hạn như sử dụng cầu thăng bằng hoặc các tư thế yoga bao gồm hít thở sâu và chậm.
• Bật nhạc và cho trẻ nhảy nhanh, sau đó nhảy thật chậm. Điệu nhảy đóng băng cũng rất vui, và có thể làm cho khó hơn bằng cách yêu cầu trẻ “đóng băng” ở các tư thế cụ thể. (Chương trình Tools of the Mind sử dụng hình vẽ que để hướng dẫn cho trẻ). Khi nhạc dừng, trẻ phải ức chế hành động và chuyển sự chú ý sang bức hình để bắt chước tư thế được mô tả.
• Các bài hát có tính lặp lại và bổ sung thêm vào các đoạn trước đó (dù qua lời nói hay động tác) là thử thách tuyệt vời cho trí nhớ làm việc, chẳng hạn như các động tác trong bài She’ll Be Coming ‘Round the Mountain, lời bài Bought Me a Cat, các bài hát đếm ngược như Five Green and Speckled Frogs, và các bài hát lặp lại một danh sách dài (như bài hát Bảng chữ cái Alphabet Song).
• Các trò chơi hát truyền thống, như Circle ‘Round the Zero, cũng rất thú vị. Các hành động phức tạp, bao gồm cả việc tìm bạn đồng hành, phải được thực hiện mà không bị xao nhãng.

Có thể bạn quan tâm:

• Một Số Hiểu Lầm Phổ Biến Về Chức Năng Điều Hành Ở Trẻ Em
• 6 Hoạt Động Phát Triển Chức Năng Điều Hành Dành Cho Trẻ Từ 6 Đến 18 Tháng Tuổi

Trò Chơi Yên Tĩnh Và Các Hoạt Động Khác | Hoạt Động Phát Triển Chức Năng Điều Hành Cho Trẻ Từ 3 – 5 Tuổi

Phụ huynh có thể tham khảo các trò chơi yên tĩnh – những hoạt động phát triển chức năng điều hành cho trẻ từ 3 – 5 tuổi như sau:

• Các hoạt động ghép cặp và phân loại vẫn rất vui, nhưng trẻ có thể được yêu cầu phân loại theo các quy tắc khác nhau, thúc đẩy linh hoạt nhận thức. Trẻ trước tiên có thể phân loại hoặc ghép cặp theo một quy tắc (như theo màu sắc), và sau đó ngay lập tức chuyển sang một quy tắc mới (như theo hình dạng). Đối với phiên bản thử thách hơn, hãy chơi trò chơi ghép cặp trong đó quy tắc thay đổi cho mỗi cặp. Quirkle và S’Match là các trò chơi thương mại thử thách linh hoạt nhận thức theo cách này. Hoặc chơi trò lô tô/bingo, trong đó trẻ phải đánh dấu vào thẻ có hình ảnh ngược lại với hình ảnh được gọi tên bởi người quản trò (ví dụ: gọi “ban ngày” thì đặt quân cờ vào hình “ban đêm”). Trẻ phải ức chế xu hướng đánh dấu vào hình giống hệt, đồng thời ghi nhớ quy tắc của trò chơi.
• Trò chơi xếp hình/câu đố ngày càng phức tạp có thể thu hút trẻ ở độ tuổi này, rèn luyện trí nhớ làm việc không gian – thị giác và kỹ năng lập kế hoạch.
• Nấu ăn cũng là một hoạt động rất vui cho trẻ nhỏ. Trẻ rèn luyện kiểm soát ức chế khi chờ đợi hướng dẫn, dùng trí nhớ làm việc khi ghi nhớ các chỉ dẫn phức tạp, và tập trung chú ý khi đo lường và đếm.

Tài liệu tham khảo:

Center on the Developing Child at Harvard University. (2014). Enhancing and practicing executive function skills with children from infancy to adolescence. https://developingchild.harvard.edu/wp-content/uploads/2024/10/Enhancing-and-Practicing-Executive-Function-Skills-with-Children-from-Infancy-to-Adolescence-1.pdf