Nếu có một trường hợp khẩn cấp xảy ra ngay trước mắt bạn, bạn có chắc chắn sẽ hành động để giúp đỡ người đang gặp khó khăn không? Mặc dù tất cả chúng ta đều muốn tin là có, nhưng các nhà tâm lý học cho rằng việc bạn có can thiệp hay không có thể phụ thuộc vào số lượng người xung quanh bạn.

1. Hiệu Ứng Người Ngoài Cuộc Là Gì?

Thuật ngữ hiệu ứng người ngoài cuộc (bystander effect), hay còn gọi là hiệu ứng bàng quan, được dùng để chỉ hiện tượng số lượng người có mặt càng đông thì khả năng giúp đỡ một người gặp nạn càng thấp. Khi tình huống khẩn cấp xảy ra, người quan sát có khả năng hành động cao hơn nếu có ít hoặc không có nhân chứng khác. Trở thành một phần của đám đông khiến chúng ta không phải chịu trách nhiệm cho một hành động (hoặc không hành động).

Trong một loạt các nghiên cứu nổi tiếng, các nhà nghiên cứu Bibb Latané và John Darley nhận thấy rằng lượng thời gian người tham gia cần để hành động và tìm kiếm sự trợ giúp thay đổi tùy thuộc vào số lượng người quan sát trong phòng. Trong một thử nghiệm, các đối tượng được đặt vào một trong ba điều kiện: ở một mình trong phòng, với hai người tham gia khác, hoặc với hai người đóng giả là những người tham gia bình thường.

Khi những người tham gia đang điền vào phiếu câu hỏi, khói bắt đầu bay đầy phòng. Nếu những người tham gia ở một mình, 75% sẽ báo cáo về khói cho những người thử nghiệm. Ngược lại, chỉ 38% số người tham gia trong phòng với hai người khác cho biết có khói. Trong nhóm cuối cùng, hai người trong thử nghiệm nhận thấy khói và lờ đi, kết quả là chỉ 10% số người tham gia báo cáo về khói.

Các thí nghiệm khác của Latané và Rodin (1969) cho thấy 70% mọi người sẽ giúp một phụ nữ gặp nạn khi họ là nhân chứng duy nhất. Nhưng chỉ khoảng 40% đề nghị hỗ trợ khi những người khác cũng có mặt.

2. Vụ Án Kitty Genovese

Ví dụ phổ biến nhất trong các sách tâm lý học về hiệu ứng người ngoài cuộc là vụ sát hại dã man một phụ nữ trẻ tên là Catherine “Kitty” Genovese. Vào thứ sáu, ngày 13/03/1964, Genovese 28 tuổi đang trên đường đi làm về. Khi đến gần lối vào căn hộ của mình, cô bị tấn công và đâm bởi một người đàn ông sau đó được xác định là Winston Moseley.

Bất chấp những lời kêu cứu liên tục của Genovese, không ai trong số hàng chục người ở khu chung cư gần đó gọi cảnh sát để báo cáo vụ việc khi nghe thấy tiếng khóc của cô. Cuộc tấn công xảy ra lúc 3:20 sáng, nhưng phải đến 3:50 sáng mới có người liên hệ cảnh sát.

Bài báo đầu tiên được đăng trên New York Times đã phóng đại vụ việc và đưa ra một số điều không đúng thực tế. Một bài báo trên tạp chí American Psychologist số tháng 9 năm 2007 đã kết luận rằng câu chuyện bị xuyên tạc phần lớn là do sự thiếu chính xác khi được đăng nhiều lần trong các bài báo và sách tâm lý học.

Trong khi vụ án của Genovese có nhiều thông tin sai lệch, đã có rất nhiều trường hợp khác được báo cáo trong những năm gần đây. Hiệu ứng người ngoài cuộc rõ ràng có thể có tác động mạnh mẽ đến hành vi xã hội, nhưng chính xác tại sao nó lại xảy ra? Tại sao chúng ta không giúp đỡ khi ta là một phần của đám đông?

3. Giải Thích Hiệu Ứng Người Ngoài Cuộc

Có hai yếu tố chính dẫn đến hiệu ứng này. Thứ nhất, sự hiện diện của những người khác tạo ra sự phân tán trách nhiệm (diffusion of responsibility). Vì có những người khác cũng chứng kiến nên các cá nhân không cảm thấy áp lực phải hành động. Trách nhiệm hành động được chia đều cho tất cả những người có mặt.

Yếu tố thứ hai là nhu cầu cư xử đúng đắn và được đông đảo xã hội chấp nhận. Khi những người khác không phản ứng, các cá nhân thường coi đây là tín hiệu cho thấy việc hành động là không cần thiết hoặc không phù hợp.

Các nhà nghiên cứu đã phát hiện ra rằng các nhân chứng thường ít can thiệp hơn nếu tình huống không rõ ràng. Trong trường hợp của Kitty Genovese, nhiều người trong số 38 nhân chứng kể lại rằng họ tin rằng họ đang chứng kiến một “cuộc cãi vã với người yêu”, và không nhận ra rằng cô gái trẻ thực sự đang bị sát hại.

Một cuộc khủng hoảng thường hỗn loạn và tình hình không phải lúc nào cũng rõ ràng. Người chứng kiến có thể tự hỏi chính xác điều gì đang xảy ra. Trong những khoảnh khắc như vậy, mọi người thường nhìn vào những người khác trong đám đông để xác định điều gì là phù hợp. Khi họ không thấy ai phản ứng, đây sẽ là tín hiệu cho rằng có lẽ không cần phải hành động.

4. Ngăn Chặn Hiệu Ứng Người Ngoài Cuộc

Bạn có thể làm gì để vượt qua hiệu ứng người ngoài cuộc? Một số nhà tâm lý học cho rằng cách tốt nhất là chỉ cần nhận thức được xu hướng này. Khi đối mặt với một tình huống cần phải hành động, hãy hiểu rõ tác động bên ngoài có thể kìm hãm bạn như thế nào và hành động một cách có ý thức để vượt qua nó. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là bạn nên đặt mình vào tình thế nguy hiểm.

Nhưng nếu bạn là người cần được hỗ trợ thì sao? Làm thế nào để bạn có thể nhờ mọi người giúp một tay? Một cách thường được đề xuất là chọn ra một người trong đám đông. Hãy giao tiếp bằng mắt và đưa ra yêu cầu giúp đỡ cụ thể cho người đó. Bằng cách cá nhân hóa yêu cầu của bạn, mọi người sẽ khó từ chối bạn hơn nhiều.

Nguồn: How Psychology Explains the Bystander Effect – Verywell Mind