Một Số Hiểu Lầm Về Chức Năng Điều Hành Ở Trẻ Em

Chức Năng Điều Hành Là Gì? | Hiểu Lầm Về Chức Năng Điều Hành Ở Trẻ Em

Theo Diamond (2013), Chức năng điều hành (Executive Functions – EFs) là tập hợp các quá trình nhận thức “từ trên xuống” (top-down), giúp cá nhân tập trung và kiểm soát hành vi thay vì phản ứng theo bản năng. Ba chức năng cốt lõi bao gồm:

• Trí nhớ làm việc (Working Memory): Khả năng lưu giữ và thao tác thông tin trong tâm trí.
• Kiểm soát ức chế (Inhibitory Control): Khả năng ngăn chặn các phản ứng bốc đồng, cưỡng lại các cám dỗ hoặc tác nhân gây xao nhãng.
• Nhận thức linh hoạt (Cognitive Flexibility): Khả năng thay đổi góc nhìn, thích nghi với các thay đổi hoặc suy nghĩ vượt ra ngoài khuôn khổ.

>>> Xem thêm: Chức Năng Điều Hành Ở Trẻ Em: Hiểu Để Phát Triển Toàn Diện

Khám Phá 5 Hiểu Lầm Về Chức Năng Điều Hành Ở Trẻ Em Và Sự Thật Khoa Học

Hiểu lầm 1: “Có những trẻ chậm trễ, hay quên hoặc bừa bộn là do lười biếng hoặc vô trách nhiệm.” | Hiểu lầm về chức năng điều hành ở trẻ em

Biểu hiện trong cuộc sống: Trẻ đi học muộn, quên nộp bài, bàn học lộn xộn, trì hoãn khi bắt đầu hoặc chậm hoàn thành nhiệm vụ.

Sự thật khoa học: Các hành vi này không phản ánh tính cách hay đạo đức, mà có thể liên quan đến chức năng điều hành, như trí nhớ làm việc, lập kế hoạch, tổ chức, quản lý thời gian, duy trì chú ý và tự giám sát… Việc dán nhãn trẻ làm tăng cảm giác xấu hổ và không giúp trẻ học được chiến lược cụ thể để cải thiện.

Bằng chứng số liệu/Nghiên cứu: Theo các tài liệu nghiên cứu, khó khăn về quản lý thời gian của trẻ không phải do đặc điểm tính cách, mà do sự suy giảm bốn cơ chế nhận thức (EF) tại vỏ não trước trán:

• Trí nhớ làm việc: Khó duy trì thông tin nhiệm vụ trước các tác nhân xao nhãng, dẫn đến biểu hiện hay quên đồ và quên hướng dẫn (Barkley, 1997).
• Ước lượng thời gian: Não bộ định lượng sai thời gian chuẩn bị, khiến trẻ liên tục đi muộn dù có ý định đúng giờ (Barkley, 1997; Kesty, 2026).
• Lập kế hoạch và khởi xướng: Trẻ bị choáng ngợp trước các nhiệm vụ phức tạp, dẫn đến hành vi trì hoãn (Kesty, 2026).
• Tự giám sát và kiểm soát ức chế: Não bộ lặp lại các phản ứng mặc định theo thói quen cũ, dễ gây ra lỗi hành động (Diamond, 2013).

>>> Xem thêm: Suy Giảm Chức Năng Điều Hành Ở Trẻ Rối Loạn Phát Triển Thần Kinh

Hiểu lầm 2: “Trẻ thông minh (IQ cao) thì không thể gặp khó khăn về chức năng điều hành.” | Hiểu lầm về chức năng điều hành ở trẻ em

• Biểu hiện trong cuộc sống: Cha mẹ và giáo viên ngạc nhiên khi một học sinh giỏi hoặc có năng khiếu lại khó bắt đầu nhiệm vụ, trì hoãn hoặc thiếu ngăn nắp.
• Sự thật khoa học: Trí thông minh và Chức năng điều hành có liên quan nhưng không đồng nhất. Chúng cùng sử dụng một số khả năng nhận thức và mạng lưới não bộ, nhưng mỗi năng lực vẫn có những đặc điểm và quá trình phát triển riêng. Vì vậy, một trẻ có tư duy logic tốt vẫn có thể gặp khó khăn trong việc lập kế hoạch, quản lý thời gian và sắp xếp công việc hằng ngày. 
• Bằng chứng số liệu/Nghiên cứu: Bài viết của Sarah Kesty (2026) chỉ ra rằng: trẻ có IQ cao, vùng vỏ não trước trán quản lý EF thường duy trì trạng thái mỏng lâu hơn và có tốc độ làm dày muộn hơn. Vì các kỹ năng EF phụ thuộc trực tiếp vào quá trình làm dày vỏ não này, nên nhóm trẻ thông minh thường có xu hướng hoàn thiện các kỹ năng EF chậm hơn so với bạn bè có IQ trung bình.

Hiểu lầm 3: “Khó khăn về chức năng điều hành và ADHD là một.” | Hiểu lầm về chức năng điều hành ở trẻ em

• Biểu hiện trong cuộc sống: Khi một trẻ hay mất tập trung, quên đồ, trì hoãn, bốc đồng hoặc khó kiểm soát hành vi, cha mẹ và giáo viên có thể nhanh chóng cho rằng trẻ mắc ADHD.
• Sự thật khoa học: Một người mắc ADHD thường gặp một số khó khăn về chức năng điều hành. Tuy nhiên, suy giảm chức năng điều hành không phải là một tiêu chuẩn chẩn đoán chính thức của ADHD trong DSM -5-TR. Vì vậy, việc có biểu hiện suy giảm chức năng điều hành không đồng nghĩa với việc một cá nhân chắc chắn mắc ADHD, và cũng không phải mọi người mắc ADHD đều có cùng mức độ suy giảm chức năng điều hành. 
• Bằng chứng số liệu/Nghiên cứu: Theo mô hình lý thuyết của Russell A. Barkley, ADHD về bản chất là sự kém hiệu quả mang tính hệ thống của chức năng điều hành (EF), bắt nguồn từ khiếm khuyết ở khả năng kiểm soát ức chế. Khi hệ thống này bị lỗi, nó kéo theo sự suy yếu của hàng loạt kỹ năng EF khác như trí nhớ làm việc và nhận thức linh hoạt. Tuy nhiên, Barkley nhấn mạnh khó khăn về EF và ADHD không phải là một. Minh chứng là nhóm trẻ ADHD dạng giảm chú ý đơn thuần lại gặp thách thức EF do tốc độ xử lý thông tin chậm, chứ không phải do gặp vấn đề về khả năng ức chế như nhóm tăng động – bốc đồng hoặc nhóm kết hợp.

>>> Xem thêm: Tìm Hiểu Về ADHD Và Rối Loạn Chức Năng Điều Hành

Hiểu lầm 4: “Chỉ cần “cố gắng hơn” hoặc có “ý chí” là sẽ giải quyết được vấn đề.” | Hiểu lầm về chức năng điều hành ở trẻ em

• Biểu hiện trong cuộc sống: Trẻ gặp khó khăn trong việc hoàn thành nhiệm vụ, hay quên hoặc mất nhiều thời gian để sắp xếp đồ đạc thường nhận phản hồi từ người lớn như: “Con cần tập trung hơn” hoặc “Do con không chịu cố gắng thôi”.
• Sự thật khoa học: Liên quan đến chức năng điều hành, để hoàn thành một việc, bộ não cần vận hành đồng thời nhiều kỹ năng: xác định mục tiêu, lập kế hoạch, chia nhỏ nhiệm vụ, ưu tiên việc cần làm, duy trì chú ý, kiểm soát xao nhãng và theo dõi tiến độ. Vì vậy, có thể hiểu được tại sao trẻ gặp khó khăn ở bước chuyển từ ý định sang hành động.
• Bằng chứng số liệu/Nghiên cứu: Theo các tài liệu của Sarah Kesty và Adele Diamond, chức năng điều hành là quá trình tiêu tốn rất nhiều năng lượng tinh thần, do đó khó khăn về EF không phản ánh việc trẻ thiếu cố gắng. Khi não bộ đang stress, thiếu ngủ hoặc kiệt sức, vùng vỏ não trước trán sẽ bị suy giảm chức năng đầu tiên; lúc này, việc thúc đẩy trẻ “cố gắng hơn” chỉ tạo ra nghịch lý khiến kết quả tệ đi. Các chuyên gia khẳng định sự cải thiện EF đến từ quá trình thực hành lặp đi lặp lại để tự động hóa kỹ năng, kết hợp với các chiến lược hỗ trợ và phản hồi phù hợp.

Hiểu lầm 5: “Sự thiếu hụt chức năng điều hành ở trẻ sẽ tự biến mất khi trưởng thành.” | Hiểu lầm về chức năng điều hành ở trẻ em

• Biểu hiện trong cuộc sống: Coi các thách thức về chức năng điều hành chỉ là biểu hiện của sự chưa trưởng thành và tin rằng tuổi tác sẽ tự thay đổi mọi thứ.
• Sự thật khoa học: Chức năng điều hành tiếp tục phát triển trong suốt thời thơ ấu và tuổi vị thành niên. Vì vậy, một số khó khăn có thể giảm dần khi trẻ lớn lên nhờ sự phát triển của não bộ, kinh nghiệm sống, giáo dục, luyện tập và sự hỗ trợ phù hợp. Tuy nhiên, không có cơ sở để cho rằng mọi khó khăn về chức năng điều hành đều tự biến mất theo tuổi. Khi yêu cầu về học tập, tự tổ chức và tự lập ngày càng tăng, những khó khăn này thậm chí có thể trở nên rõ ràng hơn nếu trẻ không được hỗ trợ kịp thời. 
• Bằng chứng số liệu/Nghiên cứu: Trong một nghiên cứu dọc đăng trên tạp chí PNAS, Moffitt và cộng sự (2011) theo dõi khoảng 1.000 người từ khi sinh ra đến 32 tuổi. Khả năng tự kiểm soát được đánh giá nhiều lần trong giai đoạn từ 3 đến 11 tuổi. Kết quả cho thấy những trẻ có mức độ tự kiểm soát thấp hơn có xu hướng gặp nhiều bất lợi hơn ở tuổi trưởng thành, bao gồm sức khỏe kém hơn, khó khăn tài chính và tỷ lệ phạm tội cao hơn. Những mối liên hệ này vẫn được ghi nhận sau khi xem xét IQ và địa vị kinh tế – xã hội của gia đình. Nghiên cứu cũng ghi nhận rằng những cá nhân có sự cải thiện về khả năng tự kiểm soát trong quá trình phát triển thường có kết quả ở tuổi trưởng thành tốt hơn so với mức dự báo từ khả năng tự kiểm soát ban đầu. Tuy nhiên, đây là nghiên cứu quan sát nên không thể kết luận rằng sự cải thiện tự kiểm soát trực tiếp tạo ra những thay đổi đó. Phát hiện này cho thấy khó khăn về tự kiểm soát không nhất thiết cố định, đồng thời nhấn mạnh giá trị tiềm năng của việc hỗ trợ trẻ phát triển các kỹ năng tự điều chỉnh từ sớm. 

Câu Hỏi Thường Gặp

Tài liệu tham khảo:

Barkley, R. A. (1997). Behavioral inhibition, sustained attention, and executive functions: Constructing a unifying theory of ADHD. Psychological Bulletin, 121(1), 65–94. 

Diamond, A. (2013). Executive functions. Annual Review of Psychology, 64, 135–168.

Kesty, S. (2026). Executive function myths that need to go. Brain Tools School.

Morin, A. (2022). 5 common myths about executive function challenges (B. Cunningham, Ed.). Understood.

Tepper, D. L., Howell, T. J., & Bennett, P. C. (2022). Executive functions and household chores. Australian Occupational Therapy Journal, 69(5), 585–598.