Những Hiểu Lầm Phổ Biến Về Rối Loạn Tăng Động Giảm Chú Ý (ADHD)

Trong cuộc sống hằng ngày, những câu trách móc tưởng chừng vô hại như: “Tại sao con không chịu tập trung?”, “Đừng viện cớ, ai chẳng mất tập trung!”, “Nó lười chứ có bệnh gì!”… vẫn xuất hiện ở rất nhiều gia đình và trường học. Với một người đang sống cùng rối loạn tăng động giảm chú ý, những lời nói này không chỉ làm tổn thương mà còn khiến họ cảm thấy tội lỗi, tự ti và cho rằng khó khăn của mình là do “kém cỏi”.

Điều đáng nói là rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) là rối loạn phát triển thần kinh được công nhận y khoa, ảnh hưởng đến khả năng chú ý, điều hòa cảm xúc và kiểm soát hành vi. Mặc dù khá phổ biến – ước tính ảnh hưởng 5–7% trẻ em và 2–3% người trưởng thành trên toàn cầu – ADHD vẫn bị bao phủ bởi hàng loạt nhận định sai lệch. Những hiểu lầm này khiến người mắc phải bị đánh giá sai, bị bỏ sót hoặc không được hỗ trợ đúng thời điểm.

1. “Rối loạn tăng động giảm chú ý không phải là bệnh”

Hiểu lầm:

Không ít người xem Rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) như một vấn đề “thiếu ý chí”, “không chịu cố gắng”, hoặc do cha mẹ dạy con chưa nghiêm. Họ tin rằng nếu trẻ “quyết tâm hơn”, “tập trung nghiêm túc hơn”, tình trạng sẽ tự biến mất.

Sự thật:

ADHD không phải là bệnh đạo đức, càng không phải do trẻ “cố tình”. Đây là một rối loạn phát triển thần kinh, có nền tảng từ:

• Sự khác biệt cấu trúc não ở vùng điều hành và vùng chú ý.
• Rối loạn hệ thống dopamine – chất dẫn truyền thần kinh điều phối động lực và sự chú ý.
• Di truyền mạnh, lên tới 70–80%.

Sự khác biệt này khiến trẻ gặp khó khăn thật sự trong chú ý, ghi nhớ, điều chỉnh hành vi. Khi hiểu ADHD như một khác biệt thần kinh, chúng ta dừng lại việc trách móc và chuyển sang hỗ trợ, đồng hành.

>> Tham khảo: Phân Biệt Giữa Rối Loạn Tăng Động Giảm Chú Ý (ADHD) & Rối Loạn Giảm Chú Ý (ADD)

2. “ADHD đang bị chẩn đoán quá mức”

Ngày nay, nhiều phụ huynh lo lắng khi thấy “nghe đâu cũng có trẻ bị ADHD”, dẫn đến suy nghĩ rằng việc chẩn đoán đang bị lạm dụng. Nhưng phần lớn sự gia tăng này phản ánh nhận thức xã hội được cải thiện, chứ không phải tình trạng gán nhãn bừa bãi. Trẻ em ngày nay được tiếp cận hệ thống y tế và tâm lý nhiều hơn, giáo viên cũng được đào tạo nhận diện tốt hơn.

Hiểu lầm:

Một số người tin rằng trẻ chỉ cần nghịch, hiếu động hoặc mất tập trung chút là bị gắn nhãn rối loạn tăng động giảm chú ý.

Sự thật:

Trong thực tế, vấn đề nghiêm trọng hơn là chẩn đoán thiếu, không phải chẩn đoán quá mức.

• Trẻ nữ có triệu chứng kín đáo nên dễ bị bỏ qua.
• Trẻ thuộc nhóm thiểu số hoặc điều kiện hạn chế ít được đánh giá toàn diện.
• Những trẻ hướng nội dễ bị nhầm là “lười”, “chậm hiểu”.

Điều xã hội cần hướng tới không phải “giảm chẩn đoán”, mà là chẩn đoán đúng, đủ, có bằng chứng, tránh cả hai cực: bỏ sót và lạm dụng.

3. “ADHD là khuyết tật học tập”

Vì nhiều trẻ ADHD gặp khó khăn ở trường, phụ huynh và giáo viên thường mặc định rằng trẻ có vấn đề trí tuệ hoặc khả năng học tập. Sự nhầm lẫn này khiến trẻ bị áp lực gấp đôi: vừa phải đối mặt với khó khăn thực tế, vừa chịu đựng sự hiểu sai từ người lớn.

Hiểu lầm:

Nhiều người tin rằng ADHD là một dạng khuyết tật học tập vì biểu hiện của trẻ thường liên quan đến khả năng tập trung trong giờ học.

Sự thật:

ADHD không phải khuyết tật học tập.

• ADHD ảnh hưởng chức năng điều hành – khả năng tổ chức, lên kế hoạch, ghi nhớ làm việc.
• Khuyết tật học tập ảnh hưởng đến kỹ năng nền tảng như đọc – viết – toán.

Hai tình trạng có thể cùng tồn tại, nhưng bản chất hoàn toàn khác nhau. Sai lầm trong nhận diện có thể khiến trẻ được hỗ trợ sai, dẫn đến giảm tự tin và chán học.

4. “Trẻ mắc Rối loạn tăng động giảm chú ý lúc nào cũng hiếu động”

Hình ảnh quen thuộc của ADHD trong truyền thông thường là một đứa trẻ chạy nhảy không ngừng, nghịch phá, không thể ngồi yên. Điều này khiến nhiều trẻ ADHD thuộc thể “giảm chú ý” bị bỏ sót vì chúng… rất yên lặng. Những đứa trẻ này lại thường khiến giáo viên lo lắng vì mơ màng, chậm hoàn thành nhiệm vụ hoặc “lạc vào thế giới riêng”.

Hiểu lầm:

Nếu trẻ có thể ngồi yên hoặc trông “ngoan ngoãn”, thì nghĩa là trẻ không mắc ADHD.

Sự thật:

Có ba thể lâm sàng của rối loạn tăng động giảm chú ý:

• Thể giảm chú ý
• Thể tăng động – x impulsive
• Thể kết hợp

Trẻ ADHD không nhất thiết phải hiếu động. Nhiều trẻ sống chung với tình trạng “hàng nghìn ý nghĩ chen nhau”, tập trung kém nhưng bên ngoài trông rất yên tĩnh. Đặc biệt, trẻ nữ thường nằm trong nhóm này.

>> Tham khảo: Vì Sao Dễ Xảy Ra Chẩn Đoán Sai ADHD Ở Trẻ Em Tại Việt Nam?

5. “Con trai bị ADHD nặng hơn con gái”

Do biểu hiện dễ nhận biết, bé trai thường bị đưa đi đánh giá sớm hơn, từ đó tạo cảm giác rằng ADHD “nặng hơn ở nam”. Tuy nhiên, thực tế nhiều bé gái “chịu đựng thầm lặng” hơn: các em cố gắng đạt chuẩn, cố gắng kiểm soát, cố gắng “ổn định” – đến khi kiệt sức hoặc lo âu, trầm cảm mới được phát hiện.

Hiểu lầm:

Bé trai được chẩn đoán nhiều hơn nên được cho là mắc ADHD nặng hơn.

Sự thật:

Điều này không đúng.

• Bé trai hướng ngoại, dễ nhận thấy.
• Bé gái hướng nội, dễ che giấu, dẫn đến chẩn đoán muộn.

Điều quan trọng là mức độ ảnh hưởng tới đời sống, chứ không phải giới tính.

6. “Lớn lên thì sẽ hết ADHD”

Nhiều gia đình tin rằng trẻ “sẽ lớn và tự ổn”. Nhưng nếu ADHD chỉ là “tại trẻ con”, vậy tại sao nhiều người lớn lại vật lộn với trì hoãn, mất tổ chức, suy kiệt tinh thần hoặc cảm giác quá tải mỗi ngày? Thực tế cho thấy ADHD không biến mất – nó chỉ thay hình đổi dạng.

Hiểu lầm:

ADHD chỉ tồn tại trong thời thơ ấu và khi lớn lên, trẻ sẽ tự vượt qua.

Sự thật:

ADHD không biến mất, chỉ thay đổi biểu hiện:

• Ít tăng động hơn → nói nhanh, làm nhiều việc cùng lúc.
• Khó tập trung → trì hoãn, quên lịch, quá tải.
• Khó tổ chức → dễ kiệt sức (burnout).

Khoảng 60–80% trẻ ADHD tiếp tục có triệu chứng khi trưởng thành. ADHD không biến mất theo tuổi, mà thay đổi theo bối cảnh sống, nhịp điệu sống và sự can thiệp cá nhân. Nhiều người lớn chỉ nhận ra mình có ADHD khi bắt đầu đi làm, lập gia đình, hoặc đảm nhận trách nhiệm phức tạp hơn. Và cũng có những trường hợp các cá nhân mắc ADHD gặp nhiều khó khăn từ nhỏ nhưng lớn lên lại thích nghi tốt hơn, do đã phát triển được các chiến lược phù hợp.

7. “Người lớn mới mắc ADHD”

Khi người lớn bắt đầu làm việc, lập gia đình, đảm nhận nhiệm vụ phức tạp hơn, những khó khăn về chú ý và tổ chức có thể lộ rõ. Điều này khiến họ tin rằng “mình mới bị ADHD gần đây”. Nhưng khoa học cho thấy tình hình hoàn toàn khác.

Hiểu lầm:

Người lớn có thể “phát sinh” ADHD khi bị áp lực cuộc sống.

Sự thật:

Theo tiêu chuẩn DSM-5, triệu chứng ADHD phải xuất hiện trước 12 tuổi. Những người lớn được chẩn đoán muộn không phải vì họ mới mắc, mà vì:

• Trẻ được hỗ trợ tốt nên khó khăn không lộ rõ.
• Trí thông minh giúp che giấu triệu chứng nhiều năm.
• Áp lực trưởng thành khiến những khó khăn bộc lộ rõ hơn.

ADHD không bao giờ “bắt đầu” ở tuổi trưởng thành – nó chỉ được nhận diện muộn.

>> Tham khảo: Rối Loạn Phát Triển Ở Trẻ Em: Hiểu Đúng, Phát Hiện Sớm Và Hỗ Trợ Hiệu Quả

Vì sao cần hiểu đúng về ADHD?

Những hiểu lầm về rối loạn tăng động giảm chú ý không chỉ khiến người mắc phải bị nhìn nhận sai, mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến cách họ phát triển và cách xã hội đáp lại nhu cầu của họ. Khi khó khăn bị xem như “lười biếng” hay “thiếu nỗ lực”, người có ADHD dễ lớn lên trong cảm giác tự trách và mặc cảm, tin rằng mình “không đủ giỏi” dù đã cố gắng hết sức. Điều này khiến các vấn đề thứ phát như lo âu, căng thẳng hay rối loạn cảm xúc có nguy cơ gia tăng theo thời gian.

Ngược lại, khi ADHD được hiểu đúng như một rối loạn phát triển thần kinh, người lớn xung quanh có thể tiếp cận trẻ (và cả người trưởng thành) bằng cái nhìn nhân văn hơn. Sự thấu hiểu giúp họ điều chỉnh môi trường, hỗ trợ kỹ năng và khuyến khích cá nhân khai thác điểm mạnh vốn có — như sự sáng tạo, trực giác nhạy bén hay tư duy linh hoạt.

Một chẩn đoán chính xác và can thiệp phù hợp không chỉ làm giảm khó khăn hiện tại, mà còn tạo nền tảng để cá nhân sống tự tin hơn, chủ động hơn và phát triển theo đúng tiềm năng của mình.

Kết luận

Rối loạn tăng động giảm chú ý không phải là “cái cớ” cho sự mất tập trung, cũng không phải là biểu hiện của yếu kém. Đây là rối loạn phát triển thần kinh thực sự, đòi hỏi sự thấu hiểu và hỗ trợ đúng cách.

Khi phụ huynh, giáo viên và xã hội thay đổi cách nhìn, người có ADHD sẽ bớt mặc cảm, bớt bị phán xét và có cơ hội trưởng thành theo cách an toàn, bền vững hơn. Tìm kiếm chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ tâm thần để đánh giá sớm không chỉ giúp cải thiện chất lượng sống, mà còn mang lại sự tự tin và định hướng phát triển rõ ràng hơn.

Reference

Clinic, C. (2024, May 13). 7 Myths (and the facts) about ADHD. Cleveland Clinic. https://health.clevelandclinic.org/myths-about-adhd 

It’s not what you think: Myths about ADHD. (n.d.). https://www.urmc.rochester.edu/behavioral-health-partners/bhp-blog/june-2025/it%E2%80%99s-not-what-you-think-myths-about-adhd