Công Cụ ADI-R: ‘Tiêu Chuẩn Vàng’ Trong Đánh Giá Rối Loạn Phổ Tự Kỷ

Công Cụ ADI-R Là Gì?

ADI-R (The Autism Diagnostic Interview – Revised) là công cụ được phát triển bởi các chuyên gia như Michael Rutter, Ann LeCouteur, và Catherine Lord và được xem là một trong những “tiêu chuẩn vàng” trong chẩn đoán rối loạn phổ tự kỷ, đặc biệt khi được sử dụng kết hợp với các công cụ quan sát như ADOS (Autism Diagnostic Observation Schedule).

Đây là một công cụ phỏng vấn bán cấu trúc được thực hiện với cha mẹ hoặc người chăm sóc, nhằm thu thập thông tin chi tiết về quá trình phát triển và các biểu hiện hành vi của cá nhân nghi ngờ có rối loạn phổ tự kỷ.

Để thực hiện ADI-R, một nhà lâm sàng được đào tạo về cách sử dụng công cụ và có kinh nghiệm sẽ phỏng vấn bố mẹ hoặc người chăm sóc. Đây là những người nắm rõ quá trình phát triển cũng như hành vi hiện tại của cá nhân được đánh giá. Công cụ này có thể áp dụng cho cả trẻ em và người trưởng thành, với điều kiện cá nhân đó có tuổi phát triển trên 2 tuổi.

Công Cụ ADI-R Đánh Giá Những Gì?

ADI-R gồm 93 câu hỏi, tập trung vào 3 lĩnh vực cốt lõi của tự kỷ:

Giao Tiếp Và Ngôn Ngữ

• Thiếu hoặc chậm phát triển ngôn ngữ nói, đồng thời không sử dụng cử chỉ để bù trừ cho hạn chế giao tiếp bằng lời.
• Hạn chế tương đối trong việc khởi xướng hoặc duy trì sự trao đổi qua lại trong cuộc hội thoại
• Lời nói rập khuôn, lặp lại hoặc mang tính kỳ lạ
• Thiếu các hình thức chơi giả vờ tự phát đa dạng hoặc thiếu trò chơi bắt chước xã hội. 

Tương Tác Xã Hội Qua Lại

• Không sử dụng các hành vi phi ngôn ngữ để điều chỉnh tương tác xã hội
• Hạn chế trong việc phát triển các mối quan hệ với bạn đồng trang lứa
• Thiếu sự chia sẻ niềm vui
• Thiếu sự điều chỉnh tương tác dựa trên phản ứng của người khác

Hành Vi Hạn Hẹp, Lặp Lại Và Rập Khuôn

• Mối bận tâm quá mức hoặc sở thích hạn hẹp, bị giới hạn trong một số chủ đề hay hoạt động nhất định.
• Các kiểu vận động rập khuôn và lặp lại
• Mối bận tâm với các bộ phận của đồ vật hoặc các đặc điểm không phải chức năng chính của đồ vật.
• Sự cứng nhắc trong việc duy trì các thói quen hoặc nghi thức quen thuộc, ngay cả khi những hành vi này không có chức năng thực tế rõ ràng.

Theo các quy trình được chuẩn hóa cao, người phỏng vấn ghi nhận và mã hóa các câu trả lời của người cung cấp thông tin. Các câu hỏi phỏng vấn bao quát tám lĩnh vực nội dung:

1. Thông tin nền của đối tượng được đánh giá, bao gồm gia đình, giáo dục, các chẩn đoán trước đây và thuốc đang hoặc đã sử dụng.
2. Mô tả khái quát về hành vi của đối tượng được đánh giá.
3. Sự phát triển sớm và các mốc phát triển.
4. Quá trình tiếp thu ngôn ngữ và tình trạng mất ngôn ngữ hoặc mất các kỹ năng khác.
5. Chức năng hiện tại liên quan đến ngôn ngữ và giao tiếp.
6. Sự phát triển xã hội và hoạt động chơi.
7. Các hứng thú và hành vi.
8. Các hành vi có ý nghĩa lâm sàng, chẳng hạn như hành vi gây hấn, tự gây thương tích và các đặc điểm có thể liên quan đến động kinh.

4 Điểm Đặc Biệt Ở Công Cụ ADI-R

• Khai thác chiều sâu phát triển: ADI-R không chỉ đánh giá các hành vi ở thời điểm hiện tại, mà còn truy vết các dấu hiệu hành vi, cảm xúc từ giai đoạn phát triển sớm trước 3 tuổi.
• Có quy trình hỏi – chấm điểm – mã hóa rõ ràng, giúp giảm sự phụ thuộc vào tính chủ quan của nhà lâm sàng.
• Kết quả phân loại: Thay vì đưa ra điểm số hay chuẩn so sánh, ADI-R sử dụng một thuật toán chẩn đoán để xác định xem các hành vi của người được đánh giá có đạt ngưỡng phân loại cho chẩn đoán tự kỷ hay không.
• Giá trị chẩn đoán mạnh: Kết quả ADI-R cung cấp dữ liệu dạng phân loại, giúp hỗ trợ chẩn đoán ASD và phân biệt với các rối loạn phát triển khác.

ADI-R Được Sử Dụng Như Thế Nào Trong Thực Hành?

Một buổi phỏng vấn ADI-R thường kéo dài từ 1,5 đến 2,5 giờ. Thời lượng phỏng vấn tương đối dài vì ADI-R không chỉ ghi nhận hành vi hiện tại, mà còn khai thác lịch sử phát triển, các mốc phát triển sớm, sự phát triển ngôn ngữ, tương tác xã hội, hành vi lặp lại và những biểu hiện có ý nghĩa lâm sàng của cá nhân được đánh giá. 

Trong quá trình thực hiện, chuyên gia sẽ:

• Phỏng vấn cha mẹ: Nội dung phỏng vấn không chỉ dừng ở câu trả lời “có” hoặc “không”, mà yêu cầu người cung cấp thông tin mô tả các ví dụ hành vi cụ thể, thời điểm hành vi xuất hiện, mức độ thường xuyên, bối cảnh xảy ra và sự thay đổi của hành vi theo thời gian. 
• Ghi chép lại thông tin phụ huynh chia sẻ
• Mã hóa theo hệ thống chuẩn: Việc mã hoá được thực hiện dựa trên tiêu chí cụ thể của từng mục nhằm tăng tính nhất quán trong chấm điểm và giảm sự phụ thuộc vào nhận định chủ quan của nhà lâm sàng.

Sau đó, dữ liệu được đưa vào thuật toán chẩn đoán theo độ tuổi, giúp xác định liệu cá nhân có hay không có các đặc điểm của rối loạn phổ tự kỷ, đồng thời làm rõ mức độ biểu hiện ở các lĩnh vực chức năng cốt lõi.

Tuy nhiên, ADI-R không phải là công cụ duy nhất để chẩn đoán. Trong thực hành lâm sàng, công cụ này thường được kết hợp với: 

• ADOS-2: là công cụ quan sát có hệ thống. ADOS-2 giúp nhà chuyên môn quan sát trực tiếp hành vi hiện tại của người được đánh giá trong các tình huống tương tác có cấu trúc. Trong đánh giá rối loạn phổ tự kỷ, hai công cụ ADOS-2 và ADI-R bổ sung cho nhau: ADOS-2 cung cấp bằng chứng quan sát trực tiếp ở thời điểm đánh giá, còn ADI-R cung cấp lịch sử phát triển của trẻ và những biểu hiện hành vi liên quan đến rối loạn phổ tự kỷ thông qua phỏng vấn cha mẹ hoặc người chăm sóc. 
• Đánh giá nhận thức: Trong quá trình đánh giá ASD, đánh giá nhận thức nhằm xác định hồ sơ năng lực trí tuệ và các chức năng nhận thức liên quan. Quá trình này giúp nhà chuyên môn xác định liệu những biểu hiện khó khăn ở người được đánh giá liên quan đến ASD, chậm phát triển trí tuệ, rối loạn ngôn ngữ hay các khó khăn phát triển khác. 
•  Đánh giá hành vi thích nghi: Giúp bổ sung cho ADI-R bằng cách xác định mức độ trẻ vận hành trong đời sống hằng ngày, bao gồm các lĩnh vực như giao tiếp, sinh hoạt hàng ngày, xã hội hóa và vận động. Nếu ADI-R cung cấp thông tin về lịch sử phát triển và các biểu hiện liên quan đến ASD, thì đánh giá hành vi thích nghi giúp làm rõ mức độ độc lập, khả năng thích ứng và nhu cầu hỗ trợ thực tế của trẻ. 

Trong bối cảnh Việt Nam đang ngày càng hội nhập với tiêu chuẩn quốc tế, việc tiếp cận và làm chủ ADI-R là một bước tiến quan trọng đối với các nhà chuyên môn trong lĩnh vực tâm lý – giáo dục đặc biệt.

Tính Ứng Dụng Của Công Cụ ADI-R

Đây là một công cụ phỏng vấn toàn diện, đã được sử dụng trong nghiên cứu và thực hành lâm sàng trong nhiều thập kỷ. ADI-R không chỉ hỗ trợ quá trình chẩn đoán lâm sàng, mà còn cung cấp dữ liệu quan trọng cho việc xây dựng kế hoạch can thiệp và giáo dục phù hợp với nhu cầu của từng cá nhân.

So với ADOS-2, ADI-R có lợi thế hơn trong một số điều kiện triển khai vì công cụ này tập trung vào phỏng vấn người chăm sóc, thay vì tổ chức phiên quan sát trực tiếp với cá nhân được đánh giá. Tuy nhiên, ADI-R không nên được hiểu là công cụ “đơn giản” hay có thể thay thế ADOS-2 mà có vai trò bổ trợ cho nhau. 

Khóa Đào Tạo Chuyên Sâu Về ADI-R Tại Viện Tâm Lý Việt Pháp

Nhằm hỗ trợ các nhà chuyên môn, chuyên gia tâm lý và giáo dục đặc biệt làm chủ công cụ đắc lực này, Viện Tâm lý Việt Pháp hiện đang tổ chức khóa học đào tạo sâu chuyên môn về ADI-R. Khóa học cung cấp đầy đủ kiến thức lý thuyết lý luận, kỹ thuật phỏng vấn lâm sàng, các bước diễn giải kết quả, đánh giá thực tế và chẩn đoán.

👉 Xem thông tin chi tiết và đăng ký tham gia khóa học tại đây: Khóa đào tạo chuyên sâu ADI-R – Viện Tâm lý Việt Pháp

Câu Hỏi Thường Gặp Về Công Cụ ADI – R

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Pearson Clinical. (n.d.). Autism Diagnostic Interview-Revised.
2. Le Couteur, A., Lord, C., & Rutter, M. (2006). Autism Diagnostic Interview-Revised (ADI-R): WPS test report. Western Psychological Services. 
3. Pearson Clinical UK. (n.d.). Autism Diagnostic Observation Schedule, Second Edition. Pearson.