Vì Sao Dễ Xảy Ra Chẩn Đoán Sai ADHD Ở Trẻ Em Tại Việt Nam?

Trong những năm gần đây, nhiều phụ huynh tại Việt Nam bắt đầu quan tâm nhiều hơn đến sức khỏe tâm lý của trẻ. Khi trẻ có những biểu hiện như nghịch ngợm, mất tập trung, bốc đồng hoặc khó ngồi yên, phụ huynh thường dễ liên tưởng ngay đến rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD).

Sự phát triển nhanh chóng của mạng xã hội và nguồn thông tin trên Internet góp phần nâng cao nhận thức, nhưng cũng làm tăng nguy cơ tự chẩn đoán và chẩn đoán sai ADHD, dẫn đến nhiều hệ quả đáng tiếc cho trẻ. Để hiểu vì sao tình trạng này ngày càng phổ biến, phụ huynh cần có cái nhìn toàn diện về đặc điểm ADHD, cách đánh giá, và vì sao việc chẩn đoán đúng lại quan trọng đến vậy.

ADHD là gì và bức tranh hiện tại tại Việt Nam

ADHD là rối loạn đặc trưng bởi ba nhóm triệu chứng chính: giảm khả năng duy trì chú ý, tăng hoạt động và hành vi bốc đồng. Đây là rối loạn phát triển thần kinh có cơ sở khoa học rõ ràng, mang tính bền vững theo thời gian nếu không được hỗ trợ đúng cách.

Trên toàn thế giới, có khoảng 8% trẻ em mắc ADHD, với tỷ lệ nam cao hơn nữ. Tại Việt Nam, số liệu Bộ Y tế cho thấy tỷ lệ dao động từ 3,2–9,3%, phản ánh rằng ADHD không phải là rối loạn hiếm gặp.

Tuy nhiên, việc chẩn đoán ADHD lại không hề đơn giản. Nó đòi hỏi đánh giá hành vi của trẻ trong nhiều môi trường, phỏng vấn cha mẹ – giáo viên – chuyên viên, và kiểm tra chuyên sâu bởi chuyên gia tâm lý lâm sàng. Đây chính là lý do rất dễ bị chẩn đoán sai ADHD trong bối cảnh thông tin tràn lan hiện nay.

>> Tham khảo: Tìm Hiểu ADHD Và Rối Loạn Hành Vi Ở Trẻ Em: Góc Nhìn Khoa Học Và Ứng Dụng Thực Tiễn

Vì sao ADHD dễ bị chẩn đoán sai ở trẻ?

Để hiểu vì sao ADHD bị chẩn đoán sai, cần xem xét tổng hòa nhiều yếu tố: sự phức tạp của triệu chứng, môi trường thông tin, nhận thức của phụ huynh và phương pháp đánh giá.

1. Triệu chứng ADHD trùng lặp với nhiều rối loạn khác

ADHD không có xét nghiệm sinh học xác định. Chẩn đoán dựa trên hành vi và mức độ ảnh hưởng, nên rất dễ bị nhầm với:

• Rối loạn lo âu
• Rối loạn hành vi
• Rối loạn học tập
• Rối loạn đối lập chống đối
• Trầm cảm trẻ em
• Môi trường học tập chưa phù hợp
• Áp lực tâm lý từ gia đình

Theo BS CKII Nguyễn Thị Kiều Tiên, sự tương đồng về biểu hiện giữa ADHD và các rối loạn khác khiến việc phân biệt trở nên khó khăn, đặc biệt nếu người đánh giá không có kinh nghiệm lâm sàng chuyên sâu.

Điều này dẫn đến tình trạng trẻ mắc rối loạn khác nhưng bị “gắn nhãn” ADHD — từ đó bỏ lỡ hỗ trợ đúng nhu cầu thực sự của mình.

2. Tự chẩn đoán dựa trên test online và chia sẻ mạng xã hội

Trong thời đại công nghệ, phụ huynh có thể dễ dàng tìm thấy các bài test “phát hiện ADHD trong 2 phút” hoặc video chia sẻ triệu chứng ADHD.
Nhưng:

• Các bài test online chỉ là công cụ sàng lọc, không có độ tin cậy cao.
• Video mạng xã hội thường là trải nghiệm cá nhân, không đại diện cho tiêu chuẩn lâm sàng.
• Phụ huynh dễ bị ảnh hưởng bởi tâm lý “thấy giống là nghĩ con mắc”.

Có nhiều trường hợp phụ huynh tự chẩn đoán dựa trên hội nhóm, TikTok, Facebook… và điều này rất nguy hiểm vì trẻ có thể mắc rối loạn khác mà không được nhận diện đúng, từ đó dẫn đến việc chẩn đoán sai ADHD ở trẻ.

3. Thông tin sai lệch lan truyền mạnh mẽ

Một nghiên cứu cho thấy hơn 50% video phổ biến về ADHD trên TikTok chứa thông tin gây hiểu lầm. Mạng xã hội vừa là nơi nâng cao nhận thức, vừa là nơi khiến ADHD bị đơn giản hóa thành:

• “Không ngồi yên = ADHD”
• “Chậm tập trung = ADHD”
• “Hay nghịch = ADHD”

Những cách hiểu này khiến phụ huynh dễ đánh giá sai và dẫn đến xu hướng “gắn nhãn” ADHD chỉ dựa trên vài biểu hiện hành vi nhất thời. Sự thiếu kiểm chứng trong thông tin khiến ADHD trở thành “mốt chẩn đoán”, gây nhầm lẫn cho cả phụ huynh lẫn giáo viên.

>> Tham khảo: Phân Biệt Khuyết Tật Học Tập, ADHD và Khuyết Tật Trí Tuệ Ở Trẻ

Chẩn đoán sai ADHD gây ra những hậu quả gì?

Chẩn đoán sai không chỉ khiến trẻ mất thời gian, mà còn ảnh hưởng đến cuộc sống, cảm xúc và cơ hội phát triển của trẻ.

1. Trẻ không được hỗ trợ đúng bản chất khó khăn

Khi trẻ bị chẩn đoán sai ADHD:

• Trẻ không được tiếp cận can thiệp đúng mục tiêu
• Vấn đề thật sự (như rối loạn lo âu hoặc rối loạn học tập) bị bỏ sót
• Trẻ có thể hình thành sự tự ti khi bị xem là “bốc đồng”, “không tập trung”

Điều này dẫn đến mất đi “thời điểm vàng” để hỗ trợ trẻ.

2. Nhà trường khó đưa ra phương án hỗ trợ phù hợp

Giáo viên cần biết đúng tình trạng của trẻ để:

• Điều chỉnh cách giảng dạy
• Hỗ trợ hành vi trong lớp
• Tạo môi trường học tập phù hợp

Khi trẻ bị gắn nhãn sai, giáo viên không thể xây dựng chiến lược hỗ trợ chính xác, dẫn đến việc trẻ gặp nhiều trở ngại hơn trong học tập và quan hệ bạn bè.

Khuyến nghị dành cho phụ huynh

Để hạn chế tối đa nguy cơ chẩn đoán sai ADHD, phụ huynh có thể làm theo các hướng dẫn sau:

1. Không tự chẩn đoán hoặc dựa vào bài test mạng

Các biểu hiện hành vi cần được đánh giá trong nhiều môi trường và bởi chuyên gia có chuyên môn. Test online không phải công cụ chẩn đoán.

2. Tham khảo tiêu chuẩn chẩn đoán quốc tế

Các tài liệu như DSM-5, ICD-10 có tiêu chí rõ ràng và nhất quán. Dựa vào nguồn khoa học sẽ giúp phụ huynh có góc nhìn chính xác hơn và hạn chế tối đa việc tự chẩn đoán sai ADHD ở trẻ.

3. Quan sát trẻ trong nhiều môi trường

Hành vi ADHD phải xuất hiện ở nhiều hoàn cảnh, không chỉ một nơi. Hãy ghi nhận biểu hiện của trẻ khi:

• Ở nhà
• Ở lớp
• Khi giao tiếp xã hội
• Khi thực hiện nhiệm vụ tập trung

Quan sát đa môi trường giúp đánh giá chính xác hơn và tránh hiểu nhầm.

4. Tìm đến chuyên gia tâm lý – bác sĩ tâm thần nhi

Đánh giá ADHD cần sự phối hợp giữa:

• Phỏng vấn phụ huynh
• Ý kiến từ giáo viên
• Đánh giá tâm lý chuyên sâu
• Quan sát trực tiếp
• Thang đo chuẩn hóa

Do đó, phụ huynh nên tìm đến chuyên gia tâm lý lâm sàng hoặc bác sĩ tâm thần nhi để đảm bảo kết luận đúng và can thiệp phù hợp nhất.

>> Tham khảo: Can Thiệp Hành Vi Cho Trẻ ADHD – Các Sai Lầm Thường Gặp

Kết luận

Trong thời đại thông tin bùng nổ, ADHD trở thành một chủ đề được quan tâm rộng rãi nhưng cũng dễ bị hiểu sai. Chẩn đoán sai ADHD không chỉ khiến trẻ bị áp đặt nhãn sai lệch mà còn khiến vấn đề thật sự của con bị bỏ lỡ trong thời gian dài.

Một chẩn đoán đúng đắn đòi hỏi sự cẩn trọng, đánh giá toàn diện và sự tham gia của các chuyên gia. Khi phụ huynh tỉnh táo chọn lọc thông tin và tìm đến đánh giá chuẩn xác, trẻ sẽ có cơ hội được hỗ trợ đúng, kịp thời và phát triển trong môi trường phù hợp nhất.

Reference

Bệnh Viện Nhi Trung Ương. (2021). Có khoảng 3-8% trẻ em Việt Nam mắc rối loạn tăng động giảm chú ý. https://benhviennhitrunguong.gov.vn/co-khoang-3-8-tre-em-viet-nam-mac-roi-loan-tang-dong-giam-chu-y.html 

The Autism Service. (2023). The dangers of ADHD misinformation on social media. https://www.theautismservice.co.uk/news/the-dangers-of-adhd-misinformation-on-social-media/

Sadek, J. (2023). Attention deficit hyperactivity disorder misdiagnosis: Why medical evaluation should be a part of ADHD assessment. Brain Sciences, 13(11), 1522. https://doi.org/10.3390/brainsci13111522 

Understood. (n.d.). ADHD misdiagnosis. https://www.understood.org/en/articles/adhd-misdiagnosis 

Bộ Y tế. (2022). 67% trẻ tăng động giảm chú ý có kèm những rối loạn đồng diễn. https://moh.gov.vn/hoat-dong-cua-dia-phuong/-/asset_publisher/gHbla8vOQDuS/content/67-tre-tang-ong-giam-chu-y-co-kem-nhung-roi-loan-ong-dien 

Salari, N., et al. (2023). The global prevalence of ADHD in children and adolescents. Italian Journal of Pediatrics. https://ijponline.biomedcentral.com/articles/10.1186/s13052-023-01456-1