Trong quá trình phát triển, không ít trẻ xuất hiện những cử động hoặc âm thanh lặp lại như chớp mắt, nhún vai, lắc đầu, khịt mũi hay phát ra những tiếng ngắn không chủ ý. Ở nhiều gia đình, các biểu hiện này ban đầu thường được xem là thói quen, phản xạ vô thức hoặc biểu hiện căng thẳng tạm thời. Tuy nhiên, khi các dấu hiệu này lặp lại với tần suất cao, kéo dài theo thời gian hoặc khiến trẻ gặp khó khăn trong sinh hoạt và học tập, câu hỏi về rối loạn tic bắt đầu được đặt ra.

Cảnh giác với rối loạn tic không có nghĩa là vội vàng gán nhãn hay chẩn đoán cho trẻ. Ngược lại, mục tiêu của việc cảnh giác là phân biệt đúng giữa tic thoáng qua và rối loạn tic, từ đó có cách theo dõi, đánh giá và hỗ trợ phù hợp. Khi hiểu đúng bản chất, người lớn có thể tránh được cả hai thái cực thường gặp: xem nhẹ hoàn toàn hoặc lo lắng quá mức trước những biểu hiện của trẻ.

Rối loạn Tic là gì?

Trong y văn, hội chứng rối loạn vận động (Tic) được mô tả là những cử động hoặc âm thanh xuất hiện đột ngột, nhanh, lặp lại và thường mang tính không chủ ý. Trẻ có thể cảm nhận được tic của mình, nhưng việc kiểm soát hoặc kìm lại tic thường rất khó, đặc biệt trong những thời điểm căng thẳng, mệt mỏi hoặc khi trẻ phải tập trung cao độ.

Về mặt biểu hiện, tic được chia thành hai nhóm chính:

Tic vận động bao gồm các cử động như chớp mắt, nhăn mặt, nhún vai, lắc đầu hoặc co giật các nhóm cơ.
Tic âm thanh bao gồm các âm thanh phát ra không chủ ý như khịt mũi, hắng giọng, ho nhẹ, phát ra âm ngắn hoặc lặp lại từ ngữ.

Điểm cần lưu ý là tic không phải hành vi cố ý, cũng không phải biểu hiện “nghịch” hay “làm quá” của trẻ. Đây là hiện tượng liên quan đến hoạt động thần kinh và thường nằm ngoài khả năng kiểm soát chủ động của trẻ, dù ở một số thời điểm trẻ có thể kìm lại trong thời gian ngắn.

>> Tham khảo: Rối Loạn Là Gì? Phân Biệt Rối Loạn, Bệnh Và Hội Chứng Trong Tâm Lý Học

Các dạng rối loạn tic ở trẻ em

Không phải mọi trường hợp xuất hiện tic đều được xem là rối loạn. Trong thực hành lâm sàng, rối loạn tic được phân loại dựa trên thời gian tồn tại của tic và loại tic xuất hiện, nhằm giúp phân biệt giữa những biểu hiện mang tính phát triển và những tình trạng cần theo dõi lâu dài hơn.

Các dạng rối loạn tic thường được ghi nhận bao gồm:

Rối loạn tic tạm thời: tic xuất hiện trong thời gian dưới một năm và thường có xu hướng tự giảm hoặc biến mất.
Rối loạn tic dai dẳng (mạn tính): tic vận động hoặc tic âm thanh kéo dài trên một năm.
Hội chứng Tourette: trường hợp có cả tic vận động và tic âm thanh cùng tồn tại trong thời gian trên một năm.

Cách phân loại này giúp làm rõ một nhầm lẫn phổ biến: không phải trẻ có tic là mắc hội chứng Tourette. Trên thực tế, phần lớn trẻ có tic thuộc nhóm tic tạm thời hoặc tic dai dẳng, trong khi Tourette chỉ là một dạng cụ thể trong phổ rối loạn tic và không phải dạng thường gặp nhất.

>> Tham khảo: Vì Sao Theo Dõi Mốc Phát Triển Trẻ Em Quan Trọng Trong Nhận Diện Sớm Rối Loạn Phát Triển Thần Kinh

Rối loạn tic thường khởi phát và thay đổi theo độ tuổi ra sao

Rối loạn tic thường khởi phát sớm, đa số trước 18 tuổi. Nhiều trẻ bắt đầu xuất hiện tic từ giai đoạn mầm non, với biểu hiện rõ ràng hơn khi bước vào độ tuổi đi học, thời điểm các yêu cầu về chú ý, hành vi và học tập tăng lên.

Theo diễn tiến tự nhiên, mức độ tic có thể dao động theo thời gian. Ở một số trẻ, tic trở nên rõ hơn trong giai đoạn cuối tuổi thơ hoặc đầu thiếu niên, sau đó giảm dần khi trẻ bước vào tuổi vị thành niên. Tuy nhiên, diễn tiến này không mang tính bắt buộc và có sự khác biệt đáng kể giữa các cá nhân.

Việc hiểu được đặc điểm diễn tiến theo độ tuổi giúp người lớn tránh suy nghĩ rằng tic chắc chắn sẽ nặng dần, đồng thời có cơ sở để theo dõi một cách kiên nhẫn và thực tế hơn.

Tic thứ phát là gì và vì sao cần được loại trừ

Bên cạnh các dạng rối loạn tic nguyên phát, trong một số trường hợp hiếm, tic có thể xuất hiện thứ phát sau một yếu tố y khoa cụ thể, chẳng hạn như bệnh lý thần kinh, tác dụng phụ của thuốc hoặc các can thiệp y tế khác.

Việc đề cập đến tic thứ phát không nhằm gây lo lắng, mà để nhấn mạnh rằng trong những trường hợp biểu hiện tic không điển hình, khởi phát muộn hoặc đi kèm các dấu hiệu thần kinh bất thường, việc đánh giá thận trọng là cần thiết. Điều này giúp phân biệt rối loạn tic nguyên phát với những tình trạng cần được xem xét y khoa chuyên sâu hơn.

Trong đa số trường hợp ở trẻ em, tic vẫn thuộc nhóm nguyên phát và không liên quan đến các bệnh lý nghiêm trọng. Tuy nhiên, nhận thức rõ khái niệm tic thứ phát giúp quá trình đánh giá trở nên đầy đủ và an toàn hơn.

>> Tham khảo: Trẻ 12 Tháng Tuổi Và Các Mốc Phát Triển Giúp Nhận Diện Sớm Rối Loạn Phát Triển Thần Kinh

Những khó khăn thường đi kèm với rối loạn tic

Rối loạn tic hiếm khi xuất hiện một cách đơn độc. Trong thực tế, nhiều trẻ có rối loạn tic đồng thời gặp các khó khăn phát triển khác như:

Điểm đáng lưu ý là các khó khăn đi kèm này thường ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống của trẻ nhiều hơn chính tic. Trẻ có thể gặp khó khăn trong việc duy trì chú ý, kiểm soát cảm xúc, hòa nhập xã hội hoặc đáp ứng yêu cầu học tập, từ đó dễ dẫn đến căng thẳng và tự ti.

Vì vậy, việc đánh giá rối loạn tic cần đặt trong bức tranh phát triển tổng thể của trẻ, thay vì chỉ tập trung vào tần suất hay hình thức tic đơn lẻ.

Khi nào nên đưa trẻ đi đánh giá và hỗ trợ

Không phải mọi trường hợp rối loạn tic đều cần can thiệp hoặc điều trị. Nhiều trẻ có tic nhưng vẫn sinh hoạt, học tập và tương tác xã hội bình thường, khi đó việc theo dõi và điều chỉnh môi trường có thể là đủ.

Việc cân nhắc đánh giá chuyên môn thường được đặt ra khi tic kéo dài, xuất hiện với tần suất cao hoặc gây ảnh hưởng rõ rệt đến sinh hoạt, học tập và cảm xúc của trẻ. Ngoài ra, nếu tic khiến trẻ lo lắng, xấu hổ, né tránh các hoạt động xã hội hoặc đi kèm các khó khăn phát triển khác, việc đánh giá toàn diện có thể giúp xác định nhu cầu hỗ trợ phù hợp.

Cách tiếp cận dựa trên mức độ ảnh hưởng chức năng giúp tránh việc can thiệp không cần thiết, đồng thời không bỏ sót những trường hợp cần được hỗ trợ kịp thời.

Tổng kết

Rối loạn tic ở trẻ em là một dạng rối loạn thần kinh với biểu hiện là các cử động hoặc âm thanh lặp lại không chủ ý. Tic có thể chỉ là hiện tượng thoáng qua trong quá trình phát triển, nhưng cũng có thể là biểu hiện của rối loạn khi kéo dài hoặc ảnh hưởng đến chức năng. Việc cảnh giác đúng mức, hiểu đúng bản chất và phân loại rối loạn tic giúp giảm nhầm lẫn, tránh gán nhãn sớm và tạo điều kiện để trẻ được theo dõi, đánh giá và hỗ trợ theo cách phù hợp, nhân văn và thực tế hơn.

Reference

1. Victorio, M. C. (2025). Tic disorders and Tourette syndrome in children and adolescents. Merck Manual Professional Version. Merck & Co., Inc.

https://www.merckmanuals.com/professional/pediatrics/neurologic-disorders-in-children/tic-disorders-and-tourette-syndrome-in-children-and-adolescents

2. Centers for Disease Control and Prevention. (2025, July 24). Diagnosing tic disorders. U.S. Department of Health and Human Services. https://www.cdc.gov/tourette-syndrome/diagnosis/index.html

Tổng Hợp Kiến Thức Tâm Lý A-Z

Cảnh Giác Chứng Rối Loạn Tics Ở Trẻ Em