Tổng quan
Rối loạn mặc cảm ngoại hình (Body Dysmorphic Disorder) là một tình trạng rối loạn sức khoẻ tâm thần khiến bạn không thể ngừng suy nghĩ về một/nhiều khiếm khuyết về ngoại hình. Chúng có thể khiến bạn xấu hổ và lo âu đến mức né tránh tiếp xúc với người khác.
Khi bị rối loạn mặc cảm ngoại hình, bạn sẽ vô cùng ám ảnh về ngoại hình và cơ thể của mình, liên tục soi gương, chải chuốt và tìm kiếm sự trấn an (thường là về các vấn đề về ngoại hình), đôi khi là nhiều giờ mỗi ngày. Những khiếm khuyết tự thấy của bạn cộng với những hành vi lặp đi lặp lại như trên có thể dẫn tới cảm giác đau khổ và ảnh hưởng tới khả năng sinh hoạt hàng ngày.
Bạn có thể tìm tới các phương pháp phẫu thuật thẩm mỹ để được “sửa” những khiếm khuyết tự thấy kia. Sau đó, bạn có thể tạm thời thấy thoả mãn hoặc bớt đau khổ, nhưng sự lo âu thường sẽ quay lại và bạn sẽ phải tiếp tục tìm những cách khác để sửa những khiếm khuyết tự thấy này.
Rối loạn mặc cảm ngoại hình có thể được điều trị bằng trị liệu nhận thức – hành vi và thuốc.
Triệu chứng
Sau đây là một số dấu hiệu và triệu chứng của Rối loạn mặc cảm ngoại hình:

– Vô cùng bận tâm về một khiếm khuyết tự thấy mà người khác có thể không nhìn thấy hoặc thấy không đáng kể.
– Tin chắc rằng ngoại hình mình có một/nhiều khiếm khuyết khiến mình xấu xí hoặc dị dạng.
– Tin rằng mọi người để ý một rất cách tiêu cực đến ngoại hình của mình hoặc chế nhạo mình vì ngoại hình.
– Thực hiện các hành vi nhằm mục đích sửa chữa hay giấu đi những khiếm khuyết một cách mất kiểm soát, chẳng hạn như thường xuyên soi gương, chải chuốt hay cậy da.
– Cố gắng che đi những khiếm khuyết bằng cách tạo kiểu tóc, trang điểm hoặc quần áo.
– Liên tục so sánh ngoại hình của bản thân với người khác.
– Thường xuyên muốn người khác trấn an mình về chuyện ngoại hình.
– Có xu hướng cầu toàn.
– Phẫu thuật thẩm mỹ nhưng không thấy thoả mãn.
– Tránh tiếp xúc với người khác.

Những nỗi bận tâm, suy nghĩ thái quá và hành vi lặp đi lặp lại để kiểm soát ngoại hình có thể làm bạn thấy khó chịu, mất kiểm soát hay mất thời gian, đến mức dẫn đến lo lắng, sợ hãi, khiến đời sống xã hội, công việc hay trường lớp gặp nhiều vấn đề nghiêm trọng.
Bạn có thể sẽ chú ý cực độ đến một/nhiều bộ phận trên cơ thể, và bộ phận nào càng được chú ý thì càng có thể thay đổi theo thời gian. Sau đây là một số bộ phận thường khiến mọi người bận tâm:

– Các đặc điểm trên mặt, như là mũi, màu da, nếp nhăn, mụn trứng cá và các khuyết điểm nói chung
– Các đặc điểm về tóc, như là mức độ thưa và hói
– Vẻ ngoài của làn da và sự hiện diện các mạch máu
– Kích cỡ ngực
– Kích cỡ và mức độ săn chắc của cơ bắp
– Bộ phận sinh dục

Những mối bận tâm về việc cơ bắp quá nhỏ hay cơ thể không đủ cơ bắp (còn được gọi là chứng mặc cảm về cơ bắp – muscle dysmorphia) thường chỉ phổ biến ở nam giới.
Nhận thức của mỗi người về Rối loạn mặc cảm ngoại hình sẽ khác nhau. Có người sẽ nhận biết được rằng những khiếm khuyết tự thấy của họ là thái quá hoặc không có thật. Ngược lại, cũng sẽ có những người nghĩ rằng những khiếm khuyết đó có thể có thật, hoặc thậm chí tuyệt đối tin rằng chúng là thật. Niềm tin về những khiếm khuyết càng chắc chắn, bạn sẽ càng gặp nhiều khó khăn và đổ vỡ trong cuộc sống.
Khi nào cần tìm tới các chuyên gia
Sự mặc cảm và xấu hổ về ngoại hình của bản thân có thể khiến bạn không tìm cách điều trị chứng rối loạn này. Tuy nhiên, nếu bạn có bất cứ dấu hiệu hay triệu chứng nào, hãy tới gặp một chuyên gia sức khoẻ tâm thần để được giúp đỡ.
Thông thường, rối loạn mặc cảm ngoại hình thường không tự thuyên giảm. Nếu không điều trị, chứng rối loạn này có thể trở nên trầm trọng hơn, dẫn tới lo âu, trầm cảm nặng, tốn kém vì phải điều trị, hay thậm chí cả những suy nghĩ và hành vi tự sát.
*Nếu bạn có suy nghĩ tự sát
Những suy nghĩ và hành vi tự sát là những triệu chứng phổ biến khi có rối loạn mặc cảm ngoại hình. Nếu bạn nghĩ mình có thể sẽ làm hại bản thân hoặc có ý định tự sát, hãy tìm sự giúp đỡ ngay lập tức bằng những cách sau:

– Gọi cảnh sát (113) hoặc cấp cứu (115) ngay lập tức.
– Gọi cho chuyên gia chăm sóc sức khoẻ tâm thần của bạn.
– Liên hệ với người thân hoặc bạn bè.
– Liên hệ với một nhà sư, linh mục hoặc ai đó trong cộng đồng tín ngưỡng của bạn.

Nguyên nhân
Cho tới hiện nay chúng ta vẫn chưa biết chắc chắn nguyên nhân nào gây ra Rối loạn mặc cảm ngoại hình. Giống như các chứng rối nhiễu tâm thần khác, chứng rối loạn này có thể là hậu quả của nhiều vấn đề khác nhau, chẳng hạn như tiền sử gia đình cũng bị rối loạn tâm thần, những bất thường về mặt não bộ hay những lời nhận xét, những trải nghiệm tiêu cực về cơ thể hay cách nhìn nhận bản thân.
Các yếu tố làm tăng nguy cơ
Rối loạn mặc cảm ngoại hình thường xuất hiện vào độ tuổi vị thành niên và ảnh hưởng tới cả nam giới lẫn nữ giới.
Sau đây là một số yếu tố có thể làm tăng nguy cơ mắc rối loạn mặc cảm ngoại hình:

– Có người trong họ hàng cũng mang rối loạn mặc cảm ngoại hình hay rối loạn ám ảnh cưỡng chế (OCD).
– Có trải nghiệm tiêu cực trong cuộc sống, chẳng hạn như bị trêu ghẹo, bỏ bê hay bạo hành/lạm dụng khi còn nhỏ.
– Có một số đặc điểm tính cách cụ thể, chẳng hạn như tính cầu toàn.
– Áp lực từ xã hội hay những kì vọng, chuẩn mực về sắc đẹp.
– Mắc các chứng rối nhiễu tâm thần khác, chẳng hạn như lo âu hay trầm cảm.

Các biến chứng
Rối loạn mặc cảm ngoại hình có thể dẫn tới hoặc có liên quan đến một số biến chứng sau:

– Trầm cảm nặng hay các chứng rối loạn khí sắc

– Có suy nghĩ hay hành vi tự sát

– Rối loạn lo âu, bao gồm cả chứng rối loạn lo âu xã hội (ám sợ xã hội)

– Rối loạn ám ảnh cưỡng chế

– Rối loạn ăn uống

– Lạm dụng chất

– Các vấn đề về sức khoẻ do có những hành vi như cậy da

– Cơn đau thể chất hoặc nguy cơ biến dạng vì liên tục có các can thiệp phẫu thuật

Cách phòng ngừa
Cho tới nay vẫn chưa có phương pháp nào được biết đến có thể ngăn ngừa được rối loạn mặc cảm ngoại hình. Tuy nhiên, vì rối loạn này thường xuất hiện ở đầu tuổi vị thành niên nên việc phát hiện và điều trị sớm có thể đem lại một số lợi ích.
Bên cạnh đó, với những người đã mắc chứng rối loạn này, việc duy trì điều trị lâu dài có thể giúp ngăn ngừa các triệu chứng tái phát.
Nguồn: Body Dysmorphic Disorder, Mayo Foundation for Medical Education and Research